દિવ્યાંગો કેવી રીતે મતદાન કરે છે? જાણો શું છે નિયમો?

ભારતનું બંધારણ દેશના તમામ નાગરીકોને પોતાનો મત આપવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકારોમાં દિવ્યાંગોને પણ તેમનો મત આપવા માટે ખાસ જોગવાઈઓ કરાઈ છે.

2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતમાં અંદાજે 2.68 કરોડ વિકલાંગો છે. તેમાંથી લગભગ 50 લાખ લોકો આંખોથી દિવ્યાંગ છે. જો કે તેમ પણ તેમના વોટ બીજાના જેટલા જ મહત્વના ગણાય છે.

આપણા બંધારણની કલમ 15 રાજ્ય દ્વારા કોઈપણ નાગરિક સામે ભેદભાવને પ્રતિબંધિત કરે છે. તેમ છતાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓ લાંબા સમયથી અન્ય નાગરિકો સાથે સમાન ધોરણે તેમના મત આપવાના અધિકાર માટે લડી રહ્યા છે.

વિકલાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અધિનિયમ 2016 ની કલમ 11 જણાવે છે કે ભારતના ચૂંટણી પંચ અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચ એ સુનિશ્ચિત કરશે કે તમામ મતદાન મથકો વિકલાંગ વ્યક્તિઓ માટે સુલભ છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાને લગતી તમામ સામગ્રી સરળતાથી સમજી શકાય તેવી છે.

આ અધિનિયમ વિકલાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો પરના સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સંમેલનને પ્રભાવિત કરવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, જે એક આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંધિ છે, જેનો હેતુ સમાજમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓની સંપૂર્ણ અને અસરકારક ભાગીદારી અને સમાવેશને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

4 જુલાઇ 2018 ના રોજ સુલભ ચૂંટણીઓ પરના રાષ્ટ્રીય પરામર્શમાં અપનાવવામાં આવેલા વ્યૂહાત્મક માળખાને અનુરૂપ ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું હતું કે તે જવાબદારી, આદર અને મુખ્ય સિદ્ધાંતો દ્વારા સમર્થિત વિકલાંગ વ્યક્તિઓ માટે સમાન-એક્સેસ ફ્રેમવર્ક બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

દૃષ્ટિની ક્ષતિ ધરાવતા મતદારો સામાન્ય રીતે સાથીદારની મદદથી ચૂંટણીમાં પોતાનો મત આપે છે. આસિસ્ટેડ વોટ, ગુપ્ત અને સ્વતંત્ર મત ન હોવા છતાં આવા મતદારોને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપે છે.

જો કે ઈવીએમ દ્વારા મતદાનની વર્તમાન પ્રણાલીમાં મદદ કરનાર વ્યક્તિએ દૃષ્ટિહીન મતદાર દ્વારા પસંદ કરાયેલ ઉમેદવારને ખરેખર પોતાનો મત આપ્યો છે કે કેમ તે જાણવાની કોઈ રીત નથી.

મતદાન મથક પર દૃષ્ટિહીન મતદારોને બ્રેઇલ લિપિમાં ડમી મતપત્રક આપવામાં આવે છે. ડમી બેલેટ શીટનો અભ્યાસ કર્યા પછી દૃષ્ટિહીન લોકોને તેમનો મત આપવા માટે મતદાન કમ્પાર્ટમેન્ટમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે.

ડમી બેલેટ શીટ વાંચ્યા પછી આવા મતદારો EVM પર બ્રેઇલ લિપિમાં નોંધાયેલી વિગતો અને તેમની પસંદગીના ઉમેદવારનો સીરીયલ નંબર વાંચીને પોતાનો મત આપી શકે છે.

મતદાન મથક પર દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિઓને ચૂંટણી આચાર નિયમો 1961 ના નિયમ 49 (N) મુજબ સાથીદારની સુવિધા પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ સિવાય દૃષ્ટિહીન મતદાર ઈચ્છે તો બૂથ સ્વયંસેવક અથવા પ્રિસાઇડિંગ ઓફિસરની મદદ પણ લઈ શકે છે.

English summary

How do disabled people vote? Know what are the rules?