Chandrayaan-3: ચંદ્રયાન-3 મિશન પર નાસાની કેમ છે નજર? ISRO રચશે ઇતિહાસ

Updated: Thursday, July 13, 2023, 18:47 [IST]

ભારત અવકાશની દુનિયામાં ફરી એકવાર ઈતિહાસ રચવા જઈ રહ્યું છે. આ વખતે ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) શુક્રવારે ચંદ્રયાન-3 લોન્ચ કરવા જઈ રહ્યું છે. આ ભારત માટે ગર્વની વાત છે અને સમગ્ર દેશની સાથે સાથે સમગ્ર વિશ્વની નજર ભારત પર ટકેલી છે.

અમેરિકાનું સ્પેસ મિશન ભારતના કરતાં ઘણું આગળ છે, તેની નજર ભારતના આ ઐતિહાસિક મિશન પર છે. ચંદ્ર પર માણસો મોકલીને અડધી સદી પહેલા ઈતિહાસ રચનાર અમેરિકા ચંદ્રયાન-3ના પ્રક્ષેપણ પર શા માટે ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે તેના પર એક નજર કરીએ. ISROની સફળતા પર નાસાને ગર્વ કેમ થશે?

ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તેમની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની પ્રથમ રાજ્ય મુલાકાત દરમિયાન આર્ટેમિસ કરારમાં જોડાયા પછી ISROનું ચંદ્રયાન-3 લોન્ચ થઈ રહ્યું છે, તેથી ISROની સફળતા હવે NASA માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

નાસા હંમેશા ઇસરો તરફ આકર્ષાય છે. ઇસરો ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે અવકાશયાન મોકલવામાં નિષ્ણાત છે, કારણ કે નાસાના અવકાશ મિશન ખૂબ ખર્ચાળ છે.

આર્ટેમિસ એગ્રીમેન્ટ એ યુએસ સરકાર અને અન્ય વિશ્વ સરકારો વચ્ચે બિન-બંધનકારી બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા છે, જેમાંથી ભારત હવે 2025 સુધીમાં ચંદ્ર પર માનવ મોકલવા માટે એક ભાગ છે. અમેરિકા તેના અવકાશયાત્રીઓને ફરીથી ચંદ્ર પર મોકલવાનું છે અને તે પ્રક્રિયાના ઘણા તબક્કા પૂર્ણ થઈ ગયા છે.

વ્હાઇટ હાઉસના એક નિવેદનમાં જણાવાયુ છેકે 2024માં ઈન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન માટે સંયુક્ત પ્રયાસ શરૂ કરવાના ધ્યેય સાથે નાસા ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)ના અવકાશયાત્રીઓને અદ્યતન તાલીમ આપશે.

વ્હાઇટ હાઉસે જણાવ્યું હતું કે, "ભારત શાંતિપૂર્ણ, ટકાઉ અને પારદર્શક સહયોગ માટે પ્રતિબદ્ધ અન્ય 26 દેશો સાથે જોડાય છે જે ચંદ્ર, મંગળ અને તેનાથી આગળની શોધખોળને સક્ષમ બનાવશે."

ઈસરોએ ભૂતકાળમાં સફળતાઓ હાંસલ કરી છે, તેને યુએસ અને ચીનની અવકાશ એજન્સીઓની બરાબરી પર લાવી છે. તે જ સમયે, ISROની ગણતરી હવે વિશ્વની ટોચની 5 સ્પેસ એજન્સીઓમાં થઈ રહી છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે કહ્યું છે કે, "ભારતે આર્ટેમિસ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જે સમગ્ર માનવજાતના લાભ માટે અવકાશ સંશોધનના સામાન્ય વિઝનને આગળ ધપાવે છે."

ISRO એ ચંદ્રયાન-3ને ચંદ્ર પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કરવા માટેનું ભારતનું પ્રથમ મિશન બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, તે પણ ચંદ્રના અજાણ્યા દક્ષિણ ધ્રુવ પર. અત્યાર સુધી કોઈ દેશનું અવકાશયાન ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઉતર્યું નથી, તેથી ઈસરોની આ સફળતા ઐતિહાસિક હશે અને અમેરિકા ભારતીય અવકાશ એજન્સી પાસેથી ડેટા મેળવવા ઈચ્છશે, જેથી તે ચંદ્ર વિશે વધુ માહિતી મેળવી શકે.

અગાઉ ચંદ્રયાન-2 22 જુલાઈ 2019ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, તે ચંદ્ર પર સોફ્ટ-લેન્ડ કરવાનો ભારતનો પ્રથમ પ્રયાસ હતો. જો કે, તે મિશન દરમિયાન લેન્ડર સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરવાને બદલે સપાટી પર તૂટી પડ્યું, જેના કારણે ભારતનું મિશન છેલ્લી સેકન્ડોમાં ચંદ્રથી થોડાક મીટર દૂર નિષ્ફળ ગયું.

ચંદ્રયાન-3 મિશનમાં સ્વદેશી પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ, લેન્ડર મોડ્યુલ અને રોવરનો સમાવેશ થાય છે, તેનો હેતુ આંતર-ગ્રહીય મિશન માટે જરૂરી નવી ટેકનોલોજી વિકસાવવા અને તેનું નિદર્શન કરવાનો છે.

પ્રક્ષેપણ માટેનું કાઉન્ટડાઉન ગુરુવારે શરૂ થવાની ધારણા છે, જેમાં 43.5-મીટર-ઊંચા રોકેટને બીજા લોન્ચ પેડ પરથી 14 જુલાઈના રોજ બપોરે 2.35 વાગ્યાના પૂર્વ નિર્ધારિત સમયે લોન્ચ કરવામાં આવશે.

સૌથી મોટું અને સૌથી ભારે LVM3 રોકેટ (અગાઉનું GSLV MkIII), જેને તેની હેવીલિફ્ટ ક્ષમતા માટે ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા 'ફેટ બોય' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેણે સતત છ મિશન સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા છે.

LVM3 રોકેટ એ ત્રણ મોડ્યુલ, પ્રોપલ્શન, લેન્ડર અને રોવર (જે લેન્ડરની અંદર રાખવામાં આવે છે)નું સંયોજન છે. ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, લેન્ડર મોડ્યુલ 23 અથવા 24 ઓગસ્ટે સોફ્ટ લેન્ડિંગ માટે નીચે ઉતરવાનું શરૂ કરશે.

નાસા શા માટે રાખી રહ્યું છે નજર?

ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ પ્રદેશ પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ ઉત્તર ધ્રુવ કરતા ઘણો મોટો છે. તેની આસપાસના કાયમી પડછાયાવાળા વિસ્તારોમાં પાણીની હાજરીની સંભાવના હોઈ શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, સોફ્ટ-લેન્ડિંગ પછી, રોવર લેન્ડર મોડ્યુલમાંથી બહાર આવશે અને તેના પેલોડ APXS-આલ્ફા પાર્ટિકલ એક્સ-રે સ્પેક્ટ્રોમીટર વડે ચંદ્રની સપાટીનો અભ્યાસ કરશે.

આ મિશન દ્વારા ચંદ્રની રાસાયણિક રચના મેળવી શકાશે અને ચંદ્રની સપાટીની સમજ વધારવાની સાથે ચંદ્ર પરની ખનિજ રચનાનો અંદાજ પણ શોધી શકાશે.

ISROએ જણાવ્યું હતું કે રોવર, જેનું આયુષ્ય 1 ચંદ્ર દિવસ (14 પૃથ્વી દિવસ) છે, તેમાં અન્ય પેલોડ હશે, લેસર પ્રેરિત બ્રેકડાઉન સ્પેક્ટ્રોસ્કોપ (LASS) ચંદ્ર ઉતરાણ સ્થળની આસપાસની જમીન અને ખડકોની મૂળભૂત રચના નક્કી કરવા માટે. LIBS), જે તેને ચંદ્રની જમીનનું પરીક્ષણ કરવાનું સરળ બનાવશે.

સાયન્સ ટેક ડેઇલી વેબસાઇટ અનુસાર, નાસા 2025 માં ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીકના પ્રદેશની શોધખોળ કરવા માટે પ્રથમ માનવ મોકલવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે. તેથી, ભારતની સફળતા તેના માટે ઘણી મહત્વની છે.

ઑસ્ટ્રેલિયાની કેનબેરા નેશનલ યુનિવર્સિટીના પ્લેનેટરી જીઓકેમિસ્ટ માર્ક નોર્મને જણાવ્યું હતું કે "દક્ષિણ ધ્રુવ પ્રદેશનું ભૂસ્તરશાસ્ત્ર યુએસ એપોલો મિશનની આસપાસના કરતાં ઘણું અલગ છે, તેથી ચંદ્રયાન-3 સંપૂર્ણપણે નવા પ્રદેશનું નજીકનું દૃશ્ય પ્રદાન કરશે."

સાયન્સ મેગેઝિન નેચરના રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ એવો છે કે પૃથ્વી પરથી માહિતી મેળવવી ઘણી મુશ્કેલ છે.આ પહેલીવાર નથી જ્યારે ભારતે મહત્વની શોધ કરી હોય.

ધ સ્ટેટ્સમેનના જણાવ્યા અનુસાર, 2008માં ઈસરોએ જાણી જોઈને ચંદ્રયાન-1ને દક્ષિણ ધ્રુવમાં ક્રેશ કર્યું હતું, જેનાથી મોટા પ્રમાણમાં પાણીના બરફની હાજરી બહાર આવી હતી.

Space.com નો અહેવાલ જણાવે છે કે "ચંદ્રયાન-1 ઓક્ટોબર 2008માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, તે ચંદ્ર પર ઓર્બિટર મોકલવાનો ભારતનો પ્રથમ પ્રયાસ હતો. ઓર્બિટર 64-પાઉન્ડ (29 કિલો) ઇમ્પેક્ટર સંશોધન દ્વારા સંચાલિત હતું, જે દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક સ્થિત છે.

ભારતે જાણી જોઈને ચંદ્રયાન-1ને ચંદ્રની સપાટી પર ક્રેશ થવાની મંજૂરી આપી હતી. અને દુર્ઘટના પહેલા, ચંદ્રયાન -1 ના અસરકર્તાએ ચંદ્ર પર પાણીનો બરફ શોધી કાઢ્યો હતો. ચંદ્રયાન-1 ઓર્બિટર પરના ચંદ્ર મિનરોલોજી મેપર નામના નાસાના સાધન સાથે મેળ ખાય છે."