વિશ્વને બે ભાગમાં વહેંચવાની તૈયારી, શું ભારત નાટોનું સભ્ય બનશે?

યુક્રેન યુદ્ધ પછી, વિશ્વને ઘણી છાવણીઓમાં વહેંચાયેલુ જોયા પછી હવે વિશ્વની સૌથી મોટી ભૂ-રાજકીય રમત શરૂ થઈ ગઈ છે અને તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર થવાની છે.

નવી દિલ્હી, 22 મે : યુક્રેન યુદ્ધ પછી, વિશ્વને ઘણી છાવણીઓમાં વહેંચાયેલુ જોયા પછી હવે વિશ્વની સૌથી મોટી ભૂ-રાજકીય રમત શરૂ થઈ ગઈ છે અને તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર થવાની છે. આ ભૌગોલિક રાજકીય રમત હેઠળ આખું વિશ્વ બે છાવણીમાં વહેંચાઈ જશે. થોડા દિવસો પહેલા યુકેના વિદેશ મંત્રીએ ગ્લોબલ નાટો બનાવવાની વાત કરી છે અને તેણે તેનો ઉલ્લેખ ઈન્ડો-પેસિફિક માટે કર્યો છે, એટલે કે ઈન્ડો-પેસિફિકનો ઉલ્લેખ થતાં જ પહેલો ચહેરો ભારતનો સામે આવે છે. તો સવાલ એ છે કે શું ભારત ગ્લોબલ નાટોનું સભ્ય બનશે?

ગ્લોબલ નાટોનો અર્થ શું છે?

નાટોમાં જોડાવાના આગ્રહને લઈને રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો અને ગયા અઠવાડિયે ફિનલેન્ડ અને સ્વીડને પણ નાટોમાં જોડાવાની અરજી કરી છે. પરંતુ, બ્રિટનના વિદેશ મંત્રી લિઝ ટ્રુસે તાઈવાનને મદદ કરવા માટે 'ગ્લોબલ નાટો' બનાવવાની વાત કરીને સમગ્ર વિશ્વનું રાજકારણ ગરમાવી દીધું છે. તેમણે કહ્યું કે નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન (નાટો) એ ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. બ્રિટિશ વિદેશ મંત્રીએ એક ભાષણ દરમિયાન કહ્યું કે બ્રિટન "યુરો-એટલાન્ટિક સુરક્ષા અને ઈન્ડો-પેસિફિક સુરક્ષા વચ્ચેની ખોટા વિકલ્પો" વિરુદ્ધ છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, 'મારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે, નાટોએ હવે વૈશ્વિક હોવું જોઈએ, વૈશ્વિક જોખમો સામે ઊભા રહેવું જોઈએ'. તેમણે તાઈવાનનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે ઈન્ડો-પેસિફિકમાં શાંતિ માટે અમારા સહયોગી ઓસ્ટ્રેલિયા અને જાપાન સાથે કામ કરવાની જરૂર છે.

વૈશ્વિક નાટો બનાવાશે?

બ્રિટનના વિદેશ મંત્રીએ એક રીતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે વૈશ્વિક નાટોની રચના કરવામાં આવશે. પરંતુ સવાલ એ છે કે જો ગ્લોબલ નાટોની રચના થશે તો તેમાં કયા દેશોનો સમાવેશ કરવામાં આવશે અને શું દુનિયાના તમામ દેશોને સામેલ કરવામાં આવશે અને જો એમ હોય તો ગ્લોબલ નાટો કોની સાથે લડશે? વાસ્તવમાં ગ્લોબલ નાટોની રચનાને લઈને યુરોપમાં ઝડપથી ચર્ચા થઈ રહી છે અને ચીને તેની આકરી પ્રતિક્રિયા આપી છે. અને ગ્લોબલ નાટોનો સામનો કરવા માટે ચીને એક અલગ સુરક્ષા જૂથ બનાવવાની વાત કરી છે, જે ક્વાડ જેવું હશે. એટલે કે એક તરફ નાટો દેશો હશે અને બીજી તરફ ચીનનું અલગ જોડાણ, એટલે કે વિશ્વ સંપૂર્ણપણે બે ભાગમાં વહેંચાઈ જશે.

ચીનનો નવો વૈશ્વિક સુરક્ષા પ્રસ્તાવ

ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ એક નવી વૈશ્વિક સુરક્ષા દરખાસ્ત લઈને આવ્યા છે, જે ઈન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચના તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન, ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને સાંકળતા ક્વોડના તર્ક પર સવાલ ઉઠાવે છે. શી જિનપિંગે ગયા મહિને 21 એપ્રિલે ચીનમાં બોઆઓ ફોરમ ફોર એશિયાની વાર્ષિક પરિષદમાં શીત યુદ્ધની માનસિકતા, સર્વોપરિતાવાદ અને સત્તાના રાજનીતિકરણ જેવા મુદ્દાઓનો સામનો કરવા માટે એક નવી "વૈશ્વિક સુરક્ષા પહેલ"નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. શી જિનપિંગની જાહેરાતના એક અઠવાડિયા પછી ચીનના વિદેશ પ્રધાન વાંગ યીએ પીપલ્સ ડેઇલીમાં એક લેખ લખ્યો હતો, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ચીનની પહેલ "માનવ શાંતિના અભાવમાં ચીનની શાણપણનું યોગદાન આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પડકારોને પહોંચી વળવા ઉકેલો પૂરા પાડે છે." વાંગે ઉમેર્યું હતું કે, "ચીન ક્યારેય વર્ચસ્વનો દાવો કરશે નહીં, વિસ્તરણ અથવા પ્રભાવના ક્ષેત્રો શોધશે નહીં, અથવા શસ્ત્રોની સ્પર્ધામાં સામેલ થશે નહીં." પરંતુ, શું ખરેખર આવું છે, તો જવાબ છે ના.

ચીનના જોડાણમાં કોણ જોડાશે?

જો કે, ચીને નાટોને કાઉન્ટર કરવા માટે જે ગઠબંધનની વાત કરી છે તેમાં કોઈ મોટો દેશ જોડાય તેવી શક્યતા ઘણી ઓછી છે. ચીનની સૌથી નજીક રહેલા પાકિસ્તાનને પણ ચીનના ગઠબંધનમાં સીધું જોડાવું ઘણું મુશ્કેલ લાગે છે. ત્યારે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે ચીનના જોડાણમાં ક્યા ક્યા દેશો સામેલ થશે. તો તે દેશો ઉત્તર કોરિયા, સીરિયા, રશિયા અને કેટલાક આફ્રિકન દેશો હોઈ શકે છે. પરંતુ સૌથી મોટી વાત એ છે કે ચીન અને અમેરિકા બંનેએ તેમના જોડાણ માટે ગ્લોબલ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે, તેથી આ સંગઠન વૈશ્વિક રહેશે અને ચીન ક્યારેય ઇચ્છશે નહીં કે તેનો પાડોશી દેશ અથવા તેના દુશ્મન દેશ જેમ કે ભારત, વેનેઝુએલા, તાઇવાન, ફિલિપાઇન્સ, ઇન્ડોનેશિયા તેમાં જોડાય. કારણ કે, જો આ દેશો નાટોમાં જોડાય છે, તો તેનો સ્પષ્ટ અર્થ છે... ચીનની આક્રમકતા સામે સીધો પડકાર.

શું ક્વાડ વૈશ્વિક નાટો બનશે?

નિષ્ણાતોના મતે, ચીનને હવે સંપૂર્ણ રીતે સમજાઈ ગયું છે કે આજે અથવા કાલે ક્વાડ તેના માટે મોટો ખતરો બની જશે અને આગળ જતાં ક્વાડ એક સૈન્ય જોડાણ બની જશે અને ક્વાડ અને નાટો વચ્ચે સમજૂતી થઈ શકે છે. એટલે કે, ક્વાડ અને નાટોનું વિલીનીકરણ પણ શક્ય છે! અને ચીનને સૌથી મોટો ડર એ છે કે જો આમ થશે તો ઈન્ડો-પેસિફિકમાં તેની સર્વોપરિતાને મોટો ફટકો પડશે અને સાથે જ તે ભારત સાથે ભીડી શકશે નહીં. પરંતુ ભારત માટે આ ખૂબ જ મુશ્કેલ નિર્ણય હશે કે શું તે વૈશ્વિક નાટોનો ભાગ બનશે? જો ભારત ગ્લોબલ નાટોમાં જોડાવાનું નક્કી કરે છે, તો ભારતે પોતાના બનાવેલા 'નોન-એલાઈન્ડ પ્રિન્સિપલ'માંથી પીછેહઠ કરવી પડશે. અને નોંધવા જેવી વાત એ છે કે જો યુક્રેન યુદ્ધમાં ભારત તટસ્થ રહી શક્યું હોય અને ભારતની તટસ્થતાનું સન્માન કરવામાં આવે તો તેની પાછળ 'નોન એલાઈન્ડ પ્રિન્સિપલ' છે.

શું ભારત નાટોનો ભાગ બનશે?

અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે લગભગ 30 વર્ષ સુધી શીત યુદ્ધ ચાલ્યું અને શીત યુદ્ધ દરમિયાન ભારતની મિત્રતા અમેરિકા કરતાં રશિયા સાથે વધુ હતી અને શીત યુદ્ધ દરમિયાન ભારતે આવા કોઈપણ જોડાણમાં જોડાવાનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો અને તેની પાછળ ભારતનો બિનજોડાણનો સિદ્ધાંત હતો. આ પરંતુ શીત યુદ્ધના અંત પછી 1989 અને 91 ની વચ્ચે આવા ઘણા દેશો નાટો ગઠબંધનમાં જોડાયા, જે બિન-જોડાણવાદી જૂથનો પણ ભાગ હતા. અને તેની પાછળ નાટોની સૌથી મોટી શક્તિ કલમ પાંચ છે, જે જણાવે છે કે, નાટોના કોઈપણ સભ્ય દેશ પર હુમલો એ ગઠબંધનના તમામ સભ્ય દેશો પર હુમલો માનવામાં આવશે અને નાટો તે દેશ સામે સંયુક્ત લશ્કરી કાર્યવાહી કરશે. તેથી ઘણા નિષ્ણાતો કહે છે કે ભારતે હવે નાટોનું સભ્ય બનવું જોઈએ, કારણ કે જો ભારત નાટોનું સભ્ય બનશે તો તેને ચીન અને પાકિસ્તાન સામે 'બખ્તર' મળશે. જો કે, ભારત તરફથી સત્તાવાર રીતે કંઈ કહેવામાં આવ્યું નથી.

ભારતને વ્યૂહાત્મક ફાયદો થશે

નિષ્ણાતો માને છે કે, જો ભારત નાટો ગઠબંધનનો હિસ્સો બનશે, તો ભારતને શસ્ત્રોના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ ફાયદો થશે અને ભારતને કોઈપણ ખાસ પ્રયત્નો વિના અદ્યતન શસ્ત્રો બનાવવાની ટેક્નોલોજી મળશે અને ભારતનો નાટો જોડાણ સાથે નિયમિત સંપર્ક સ્થાપિત થશે. આ સાથે, ભારતના બ્રિટન, અમેરિકા અને ફ્રાન્સ સહિત નાટો ગઠબંધનના ઘણા સભ્ય દેશો સાથે પહેલેથી જ સંરક્ષણ સંબંધો છે, તેથી ભારત માટે નાટો સહયોગી દેશો સાથે સંબંધો બાંધવામાં ખૂબ સરળ બનશે અને ભવિષ્યમાં ભારતને વિશ્વના નેતા તરીકે જોવામાં આવશે. સૌથી શક્તિશાળી સૈન્ય જોડાણ સાથે લશ્કરી વ્યૂહાત્મક ફાયદો પણ થશે અને ભારતથી તેના દુશ્મન દેશો સીધા ડરી જશે.

English summary

Preparing to divide the world in two, will India become a member of NATO?