દેશનુ નામ ભારત ક્યારે અને કેમ પડ્યું? જાણો તેનો ઇતિહાસ

Updated: Tuesday, September 5, 2023, 15:55 [IST]

દેશનું નામ બદલવાને લઈને ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. ભારતીય બંધારણમાં લખેલ 'ઇન્ડિયા ધેટ ઇઝ ભારત'ને બદલીને દેશનું નામ માત્ર ભારત રાખવા માટે વિચારણા કરી શકાય.

મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, નરેન્દ્ર મોદીની આગેવાનીવાળી સરકાર 18-22 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન યોજાનાર સંસદના વિશેષ સત્રમાં ભારતનું નામ બદલીને ભારત કરવાનો પ્રસ્તાવ લાવી શકે છે.

એટલું જ નહીં, રિપોર્ટમાં એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે G20ના આમંત્રણ કાર્ડ પર 'પ્રેસિડેન્ટ ઑફ ઈન્ડિયા'ની જગ્યાએ 'પ્રેસિડેન્ટ ઑફ ભારત' લખવામાં આવ્યું છે. કોંગ્રેસે પણ ટ્વીટ કરીને કહ્યું છે કે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા G-20 સંમેલન માટે મહેમાનોને મોકલવામાં આવેલા આમંત્રણ પત્રમાં 'ઇન્ડિયા'ના બદલે રિપબ્લિક ઓફ 'ભારત' શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

જો કે આ કોઈ નવી વાત નથી, ઘણા દેશોએ પોતાના નામ બદલી નાખ્યા છે. પરંતુ આ ચર્ચા વચ્ચે દેશનું નામ ભારત ક્યારે અને કેવી રીતે પડ્યું તે જાણવાની ઉત્સુકતા લોકોમાં વધી છે. તો ચાલો જાણીએ કે દેશનું નામ 'ભારત' ક્યારે અને શા માટે રાખવામાં આવ્યું અને તેની પાછળનો ઈતિહાસ શું છે.

ભારતની ભૂમિ પ્રાચીન કાળથી જંબુદ્વીપ, ભરતખંડ, હિમવર્ષ, અજ્ઞાભાવર્ષ, ભારતવર્ષ, આર્યાવર્ત, હિંદ, હિંદુસ્તાન અને ઇન્ડિયા જેવા ઘણાં વિવિધ નામોથી ઓળખાય છે. પરંતુ આમાં 'ઇન્ડિયા' નામ સૌથી વધુ લોકપ્રિય રહ્યું છે.

આ કારણોસર, ભારત નામ, ક્યારે, શા માટે અને કેવી રીતે આવ્યું તે અંગે મહત્તમ ધારણાઓ અને મતભેદો છે. ભારતની સંસ્કૃતિ જેટલી વધુ વૈવિધ્યસભર છે, તેટલા જ તેને અલગ-અલગ સમયગાળામાં અલગ-અલગ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

ભારત નામ પાછળની 'ભરત' પૌરાણિક કથા

પૌરાણિક યુગમાં ભારત નામના ઘણા લોકો થયા છે. અલગ-અલગ સમયે ભારતનું નામ આ મહાન હસ્તીઓના નામનો દાવો કરવામાં આવે છે.

સૌથી લોકપ્રિય પૌરાણિક કથા અનુસાર ભારતવર્ષ નામ ઋષભદેવના પુત્ર ભરતના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. ઘણા પુરાણો અનુસાર નાભિરાજના પુત્ર ભગવાન ઋષભદેવના પુત્ર ભરત ચક્રવર્તીના નામ પરથી આ દેશનું નામ 'ભારતવર્ષ' રાખવામાં આવ્યું છે.

હિંદુ ગ્રંથ, સ્કંદ પુરાણ (અધ્યાય 37) અનુસાર, નાભિરાજને એક પુત્ર હતો, ઋષભદેવ. અને ઋષભનો પુત્ર ભરત હતો અને તેના નામ પરથી આ દેશનું નામ "ભારતવર્ષ" પડ્યું.

દુષ્યંત-શકુંતલાના પુત્ર ભરતની વાર્તા પણ લોકપ્રિય

મોટા ભાગના લોકો શકુંતલા અને પુરુવંશી રાજા દુષ્યંતના પુત્ર ભરતને ભરત નામ પાછળનું કારણ માને છે. મહાભારતના આદિપર્વમાં આનો ઉલ્લેખ છે. મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર અને અપ્સરા મેનકાની પુત્રી શકુંતલા અને રાજા દુષ્યંત વચ્ચે ગંધર્વ લગ્ન થયા હતા. આ બંનેના પુત્રનું નામ ભરત હતું.

એવું કહેવાય છે કે ભરતના જન્મ પછી કણ્વ ઋષિએ વરદાન આપ્યું હતું કે ભરત પછીથી ચક્રવર્તી સમ્રાટ બનશે અને તેમના પછી આ ભૂમિનું નામ ભારત તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.

ભારત નામ પાછળની અન્ય લોકપ્રિય વાર્તાઓ

તેવી જ રીતે, મત્સ્ય પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે કે મનુને પ્રજાને જન્મ આપનાર અને તેમની સંભાળ રાખનાર વરને કારણે 'ભારત' કહેવામાં આવે છે. તેથી જ જમીનના ખંડ પર શાસન હતું, તેને ભારતવર્ષ કહેવાય છે.

આ સિવાય નાટકશાસ્ત્રના ભરતમુનિ પણ આ નામ પાછળનું કારણ હોઈ શકે છે. એક રાજર્ષિ ભરતનો પણ ઉલ્લેખ છે, જેના નામે જડભરત વાક્ય પ્રસિદ્ધ છે.

દશરથના પુત્ર ભરત પણ પ્રસિદ્ધ છે, જેમણે તેમના મોટા ભાઈ રામના વનવાસ પછી તેમના પગરખા સિંહાસન પર રાખીને તેમના લોકોની સંભાળ લીધી હતી. મગધના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નના દરબારમાં એક ઋષિ ભરત પણ હતા. એક યોગી પણ જોડાયા છે. એટલું જ નહીં, ભારતનું નામકરણ કરવાના સૂત્રો પણ જૈન ધર્મમાં જોવા મળે છે.

એટલું જ નહીં, મહાભારતમાં પણ 'ભારત' શબ્દનો ઉલ્લેખ છે. તેથી જ ભારતને ક્યારે ભારત કહેવામાં આવે છે તેનો કોઈ ચોક્કસ ઈતિહાસ નથી.

ભરત અથવા ભારત શબ્દનો અર્થ શું છે?

કેટલાક ઈતિહાસકારો માને છે કે ભારત નામ પાછળ સપ્તસંધવ પ્રદેશમાં વિકસેલી અગ્નિહોત્ર સંસ્કૃતિની ઓળખ છે. વૈદિકમાં ભરત/ભરથનો અર્થ લોકપાલ અથવા વિશ્વ રક્ષક છે, જેને સામાન્ય રીતે શાસક અથવા રાજા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

બીજી તરફ બીબીસીમાં છપાયેલા અહેવાલ મુજબ ભાષાશાસ્ત્રી ડો.રામ વિલાસ શર્માનું કહેવું છે કે ભારતમાં 'ભર' શબ્દનો અર્થ યુદ્ધ અને નિર્વાહ થાય છે. જોકે તેણે એમ પણ કહ્યું છે કે આ અર્થો એકબીજાથી અલગ હોઈ શકે છે.