સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી બૉન્ડ યોજનાને કરી રદ, CJI ચંદ્રચૂડની અધ્યક્ષતાવાળી પીઠે સંભળાવ્યો મોટો ચુકાદો

Published: Thursday, February 15, 2024, 12:33 [IST]

Supreme Court To Deliver Verdict On Pleas Challenging Electoral Bonds: ચૂંટણી બૉન્ડ યોજનાની કાનૂની માન્યતાને પડકારતી અનેક અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ઈલેક્ટોરલ બૉન્ડ સ્કીમને ફગાવી દીધી છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડીવાય ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની પાંચ જજોની બંધારણીય બેંચ દ્વારા 15 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવારે સવારે ચુકાદો સંભળાવવામાં આવ્યો હતો.

ચુકાદો આપતા, સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે તેણે કેન્દ્ર સરકારની ચૂંટણી બૉન્ડ યોજનાની કાનૂની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર સર્વસંમતિથી ચુકાદો આપ્યો છે, જે રાજકીય પક્ષોના ગુમનામ ભંડોળને મંજૂરી આપે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનું માનવું છે કે અનામી ચૂંટણી બૉન્ડ યોજના કલમ 19(1)(a) હેઠળ માહિતીના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કહે છે કે રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સંબંધિત સંસ્થાઓ છે અને ચૂંટણીની પસંદગી માટે રાજકીય પક્ષોના ભંડોળ વિશેની માહિતી જરૂરી છે.

જાન્યુઆરી 2018માં શરૂ કરાયેલ, ચૂંટણી બોન્ડ એ નાણાકીય સાધનો છે જે વ્યક્તિઓ અથવા કોર્પોરેટ સંસ્થાઓ બેંકમાંથી ખરીદી શકે છે અને રાજકીય પક્ષને ઓફર કરી શકે છે, જે પછી તેમને ભંડોળ માટે રિડીમ કરી શકે છે.

રાજકીય ભંડોળમાં પારદર્શિતા લાવવાના પ્રયાસરૂપે આ યોજના દેશમાં રાજકીય પક્ષોને રોકડ દાનના વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. અનેક અરજીઓ પર ત્રણ દિવસની સુનાવણી બાદ સર્વોચ્ચ અદાલતે 2 નવેમ્બરે ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.

આ કાર્યવાહી દરમિયાન, કેન્દ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી બૉન્ડ યોજના યોગ્ય બેંકિંગ ચેનલો દ્વારા રાજકીય હેતુઓ માટે ભંડોળનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમણે રાજકીય પક્ષો દ્વારા સંભવિત પ્રતિશોધથી બચાવવા માટે દાતાઓની ઓળખની ગુપ્તતા જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

કેન્દ્રએ સૂચવ્યું કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ ઇચ્છે તો, તે હાલની સ્કીમ મુજબ સ્ટેટ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા (SBI) ને બદલે ચૂંટણી બૉન્ડ જાહેર કરવા માટે રિઝર્વ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI)ને વૈધાનિક બેંક તરીકે નિયુક્ત કરી શકે છે. સુનાવણી દરમિયાન, CJI ચંદ્રચુડે માત્ર રોકડ સિસ્ટમ પર પાછા ફર્યા વિના વર્તમાન ચૂંટણી બૉન્ડ સિસ્ટમમાં છટકબારીઓ દૂર કરવા માટે રાજકીય દાન માટે વૈકલ્પિક પ્રણાલી શોધવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.

તેમણે કહ્યું, "અમે માત્ર રોકડ-પ્રણાલીમાં પાછા જવા માંગતા નથી. અમે કહી રહ્યા છીએ કે આને એક પ્રમાણસર, અનુરૂપ પ્રણાલીમાં કરીએ જે આ ચૂંટણી બૉન્ડ સિસ્ટમની ગંભીર ખામીઓને દૂર કરે છે. તમે હજી પણ એક એવી સિસ્ટમ બનાવી શકો છો જે પ્રમાણસર રીતે સંતુલન જાળવી રાખે, એ તમારે નક્કી કરવાનું છે. અમે તે ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરીશું નહીં, તે અમારા કાર્યનો ભાગ નથી."

સિસ્ટમમાં પૈસા કેવી રીતે આવે છે તે મુદ્દે ચીફ જસ્ટિસે કહ્યું, "જો કોઈ કંપની બતાવે છે કે તેણે 1 રૂપિયાનો નફો કર્યો છે, પરંતુ તે 100 કરોડ રૂપિયાનું દાન કરે છે, તો પછી આ મર્યાદા શા માટે દાખલ કરવામાં આવી કારણ કે એક કંપની હતી અને વ્યવસાય ચાલુ રાખવાનો અને આ કોઈ પરોપકારી મૉડલ નથી તેમ સમજીને રાજકીય હેતુઓ માટે દાન ન આપો, ."

સુનાવણી દરમિયાન, ચૂંટણી બૉન્ડની પારદર્શિતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. સૉલિસિટર જનરલ મહેતાએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે હાલની સિસ્ટમ શેલ કંપનીઓની રચનાને અટકાવે છે અને સિસ્ટમમાં સ્વચ્છ નાણાંનો પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરે છે. અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે ચૂંટણી બૉન્ડ લોકોના માહિતી મેળવવાના અધિકારને નબળી પાડે છે અને એક અપારદર્શક, અનામી સાધન તરીકે સેવા આપે છે જે દેશમાં ભ્રષ્ટાચારને પ્રોત્સાહન આપે છે.

કોંગ્રેસના નેતા જયા ઠાકુરનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે દલીલ કરી હતી કે સમગ્ર પ્રક્રિયા અનામી છે, કારણ કે આ વ્યાજમુક્ત બૉન્ડની ખરીદી માટે ઘોષણા કરવાની જરૂર નથી અને રાજકીય પક્ષો ભંડોળના સ્ત્રોતને જાહેર કરવા બંધાયેલા નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ ફાઇનાન્સ એક્ટ 2017 અને ફાઇનાન્સ એક્ટ 2016 દ્વારા વિવિધ કાયદાઓમાં કરવામાં આવેલા ઓછામાં ઓછા પાંચ સુધારાને પડકારતી અરજીઓના બેચ સાથે સંબંધિત હશે. અરજદારોની દલીલ છે કે આ સુધારાઓએ રાજકીય પક્ષોના અમર્યાદિત, અનિયંત્રિત ભંડોળના દરવાજા ખોલ્યા છે.

આ દરમિયાન, સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજકીય પક્ષોના દાતાઓના ડેટા અને યોગદાનની માત્રાને જાળવી ન રાખવા બદલ ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI)ની ટીકા કરી હતી અને 30 સપ્ટેમ્બર, 2023 સુધીમાં તમામ દાન અંગે વિગતવાર અહેવાલ માંગ્યો હતો. ચૂંટણી પંચ માટે હાજર રહેલા વકીલે બેન્ચને જણાવ્યું કે ડેટા માત્ર વર્ષ 2019 માટે એકત્ર કરવામાં આવ્યો હતો.

Supreme Court says it has delivered a unanimous verdict on a batch of pleas challenging the legal validity of the Central government’s Electoral Bond scheme which allows for anonymous funding to political parties. pic.twitter.com/HkBIrDJr9O
— ANI (@ANI) February 15, 2024