કોંગ્રેસના હાથમાં છે યુપીએના નવા અવતારની ચાવી

Congress: ત્રણેય હિન્દીભાષી રાજ્યોમાં કારમી હાર છતાં, કોંગ્રેસ ભારતીય ગઠબંધનમાં તેની વ્યૂહરચના સફળ રહી છે. કોંગ્રેસ એવી પાર્ટી છે જે ઠંડુ ખાવામાં માને છે. કર્ણાટકની બેઠકમાં સોનિયા ગાંધીની યુપીએના વિસર્જન પાછળની વ્યૂહરચના એ હતી કે, ભારતીય જોડાણની લગામ કોંગ્રેસના હાથમાં આવે.

મહારાષ્ટ્રની બેઠક બાદ કોઈ નિર્ણય લીધા વિના કોંગ્રેસે ગઠબંધનની કમાન સંભાળી લીધી હતી. હવે કોંગ્રેસે 13 જાન્યુઆરીએ ઓનલાઈન બેઠકમાં અધ્યક્ષ તરીકે મલ્લિકાર્જુન ખડગેને ઔપચારિક રીતે કમાન સંભાળી લીધી છે. 28 પક્ષોના આ ગઠબંધનની વર્ચ્યુઅલ બેઠકમાં માત્ર 9 પક્ષોના નેતાઓ જ હાજર રહ્યા હતા. મમતા બેનર્જી, ઉદ્ધવ ઠાકરે અને અખિલેશ યાદવ કે તેમના કોઈ પ્રતિનિધિ બેઠકમાં આવ્યા ન હતા. આગામી દિવસોમાં આ ત્રણેય પક્ષો સાથે બેઠક વહેંચણીની કોઈ ફોર્મ્યુલા બહાર આવશે કે કેમ તે જોવું રહ્યું.

શરૂઆતથી જ નક્કી હતું કે, જો કોંગ્રેસ નીતિશ કુમારને કન્વીનર બનાવશે, તો અધ્યક્ષનું પદ પણ બનાવવામાં આવશે. એ પણ નક્કી થયું કે કાં તો સોનિયા ગાંધી પોતે અધ્યક્ષ બનશે અથવા મલ્લિકાર્જુન ખડગેને બનાવવામાં આવશે. નીતિશ કુમારને મોખરે રાખીને ચૂંટણી મેદાનમાં ઝંપલાવવા કોંગ્રેસ બિલકુલ તૈયાર નહોતી. તેમની વ્યૂહરચના મલ્લિકાર્જુન ખડગેને અધ્યક્ષ બનાવવાની હતી, જેથી દલિત ચહેરાને ચૂંટણીમાં ફાયદો થાય.

ખડગેના નામ દ્વારા કોંગ્રેસ એ સંદેશ પણ આપવા માંગતી હતી કે, જો ગઠબંધનને સરકાર બનાવવાની તક મળશે તો ખડગેને વડાપ્રધાન બનાવવામાં આવશે. જોકે, બેઠક બાદ શરદ પવારે એ જ વાત કહી છે જે 19 ડિસેમ્બરની મીટીંગ બાદ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કહ્યું હતું કે પહેલા આટલા સાંસદો જીતવા જોઈએ જેથી સરકાર બનાવવાની તક મળે, તે સમયે વડાપ્રધાન નક્કી કરવું. પરંતુ પોતાના અધ્યક્ષની નિમણૂક કરીને કોંગ્રેસે ભારતીય ગઠબંધન પર નિયંત્રણ મેળવીને વ્યાપક યુપીએની રચના કરવામાં સફળતા મેળવી છે, આ કોંગ્રેસની મોટી રાજકીય વ્યૂહાત્મક સિદ્ધિ ગણાશે.

19 ડિસેમ્બરે દિલ્હીમાં મળેલી બેઠકમાં મમતા બેનર્જી અને અરવિંદ કેજરીવાલે મલ્લિકાર્જુનને વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે ભલામણ કરી હતી.

ખડગેનું નામ આગળ કરવામાં આવ્યું હતું. જો નીતીશ કુમાર તેના માટે સંમત થયા હોત તો તેમણે પણ મમતા બેનર્જીના પ્રસ્તાવને સમર્થન આપ્યું હોત. પરંતુ તેમને વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર કે, અધ્યક્ષ બનાવવા અંગે કોઈ વિચારણા થશે, એવું તેમણે નહોતું વિચાર્યું. તેઓ માની રહ્યા હતા કે ચૂંટણી પહેલા માત્ર સંયોજક બનાવવામાં આવશે, જેના માટે તેમના પક્ષનો પણ દાવો હતો.

જ્યારે 19 ડિસેમ્બરે જેડીયુની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણીની બેઠકમાં નીતીશ કુમારને કન્વીનર બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો ન હતો, ત્યારે પાર્ટીના મહાસચિવ કેસી ત્યાગીએ કહ્યું હતું કે, ભારતીય ગઠબંધનના આર્કિટેક્ટ નીતીશ કુમાર છે, તેથી કન્વીનર અને વડાપ્રધાન પદ. સ્વાભાવિક દાવેદાર નીતિશ કુમાર છે. પાર્ટીની આ સત્તાવાર લાઇનને નીતિશે રદિયો આપ્યો ન હતો. પટનામાં જ્યારે નીતીશ કુમારને સંયોજક પદના મુદ્દે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમણે નિશ્ચિતપણે કહ્યું હતું કે, તેમને કોઈપણ પદમાં રસ નથી.

આ નિમણૂક માત્ર કન્વીનર પદ માટે નહીં થાય તેવો પુરતો સંકેત હતો, કોંગ્રેસ તેના પૂર્વ આયોજન મુજબ અધ્યક્ષ પદ યથાવત રાખવાની રણનીતિ પર કામ કરી રહી છે. આ પછી નીતિશ કુમારે કહ્યું હતું કે, તેમને કોઈ પદમાં રસ નથી. 13 જાન્યુઆરીના રોજ વર્ચ્યુઅલ મીટિંગમાં પણ જ્યારે સંયોજક પદ માટે તેમના નામની દરખાસ્ત કરવામાં આવી, ત્યારે તેમણે એ જ વાતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે, તેમને કોઈપણ પદમાં રસ નથી, પરંતુ આને તેમની નારાજગી તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, કારણ કે તેમની પાર્ટી કંઈક બીજું કહી રહી હતી અને તેઓ પોતે કંઈક બીજું કહી રહ્યા છે.

બેંગ્લોરની બેઠકમાં લાલુ યાદવ અને તેજસ્વી પણ ગુસ્સે થયા કે નીતિશ કુમારને કન્વીનર બનાવવાનો નિર્ણય કેમ નથી લેવામાં આવી રહ્યો. જેડીયુએ પટના, બેંગ્લોર અને મુંબઈમાં સભા સ્થળોએ નીતિશ કુમારને ભાવિ વડાપ્રધાન તરીકે જાહેર કરતા હોર્ડિંગ્સ પણ લગાવ્યા હતા.

નીતિશ કુમારની પલ્ટુ રામ તરીકેની છબીને કારણે, કોંગ્રેસ ગઠબંધનની સંપૂર્ણ બાગડોર તેમને સોંપવા ક્યારેય તૈયાર ન હતી. તેથી જ સોનિયા ગાંધીએ બેંગ્લોરમાં યુપીએના વિસર્જન અને તેના અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપવાની જાહેરાત કરી હતી. પટનામાં આ જાહેરાત કરવામાં આવી ન હતી.

હવે જ્યારે નીતિશ કુમારે સંયોજક બનવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે, અને તેઓ શ્રી રામ જન્મભૂમિના શિલાન્યાસ સમારોહમાં ભાગ લેશે કે નહીં તે અંગે તેમના પત્તાં પણ ખોલ્યા નથી, ત્યારે તેમની વફાદારી પર ફરી સવાલ ઉઠી રહ્યા છે. ઇન્ડી એલાયન્સમાં જ તેની આગામી ચાલ શું હશે તે અંગે આશંકા છે. જોકે, તેમના પદને નકારવા પાછળ અન્ય ઘણા કારણો છે.

પહેલું કારણ એ છે કે, અખિલેશ યાદવની જેમ તેઓ કોંગ્રેસને વિશ્વાસપાત્ર માનતા નથી. બીજું કારણ એ છે કે, લાલુ યાદવ સાથે તેમના એવા સંબંધો ન હતા જેટલા મુંબઈની બેઠક સુધી હતા. લાલુ યાદવ સાથે જેડીયુના 11-12 ધારાસભ્યોની બેઠક બાદ બંને વચ્ચે અવિશ્વાસની ઊંડી ખાઈ ઉભી થઈ છે.

નીતિશ કુમાર પહેલા કહેતા હતા કે, ભાજપ જેડીયુને ગળી જવા માંગે છે, હવે તેમને ડર છે કે, લાલુ યાદવ તેમની પાર્ટીને ગળી જવા માંગે છે. તેથી હવે તેની પ્રાથમિકતા પહેલા પોતાના ઘરને સુરક્ષિત કરવાની અને કિલ્લાને મજબૂત કરવાની છે. નીતીશ કુમારનું નેતૃત્વ ત્યારે જ ચાલુ રહી શકે છે, જો તેઓ ગઠબંધનની તમામ 16 બેઠકો જીતે. તેથી કન્વીનર બનીને રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ પર નજર રાખવા કરતાં વધુમાં વધુ બેઠકો મેળવવી જરૂરી છે. ચૂંટણી પછી તેમની પાસે જેટલી બેઠકો હશે તેટલી તેમની સ્થિતિ વધુ હશે.

નવાઈની વાત એ હતી કે, જ્યારે નીતીશ કુમારે કન્વીનર બનવાની ના પાડી ત્યારે અન્ય કોઈને કન્વીનર બનાવવા અંગે કોઈ ચર્ચા થઈ ન હતી. બલ્કે સંયોજકની નિમણૂક કરવાની કોઈ જરૂર નથી તેવું બેઠકમાં જણાવાયું હતું. જ્યાં સુધી ઈન્ડી એલાયન્સના વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવારને રજૂ કરવાનો સંબંધ છે, ત્યાં સુધી મલ્લિકાર્જુન ખડગેને ઈન્ડી એલાયન્સના વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યા નથી.

(લેખકે આ લેખમાં તેમના અંગત મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા છે. લેખમાં પ્રસ્તુત કોઈપણ મંતવ્યો અને માહિતી માટે વનઈન્ડિયા જવાબદાર નથી.)

English summary

Congress holds the key to the new incarnation of UPA