High Altitude Explainer: ચાર ધામ યાત્રામાં 4 લોકોના મોત, જાણો શું છે જીવલેણ હાઈ અલ્ટીટ્યુડ?

High Altitude Explainer: ઉત્તરાખંડમાં ચારધામ યાત્રા 10 મેથી શરૂ થઇ ચૂંકી છે. સામાન્ય રીતે લોકો ચાર ધામ યાત્રાની યમનોત્રી, ગંગોત્રી, કેદારનાથ અને બદ્રીનાથની યાત્રા કરે છે. આ માટે રજિસ્ટ્કેશન કરાવવું ફરજિયાત છે. આ યાત્રા હાઇ અલ્ટીટ્યુડ પર વધારે હોય છે.

હાઇ અલ્ટીટ્યુડના કારણે લોકો હર્દય સંબંધી પરેશાનીઓનો સામનો પણ કરવી પડે છે. એવી સલાહ આપવામાં આવે છે, હર્દય સંબંધી સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ આ યાત્રા ન કરવી જોઇએ. આખરી પડાવમાં શા માટે હર્દય સંબંધી બીમારી ધરાવતા લોકો માટે વધુ ધાતક બની જાય છે, એ વિશે આપણે આ અહેવાલમાં વિસ્તારમાં સમજીશું.

ઉત્તરાખંડના ચારેય ધામ ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. બધા પહાડોની ઉંચાઈ પર છે, તેમાં હવામાન પણ ઠંડુ અને બરફવાળું છે, પછી તે યમનોત્રી હોય કે બદ્રીનાથ. ઉનાળાની ઋતુમાં પણ આસપાસના પર્વતો બરફથી ઢંકાયેલા જોવા મળે છે, પરંતુ ઊંચાઈવાળા સ્થળો હૃદયના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે અસર કરે છે?

જે લોકોનું હૃદય સારું હોય છે, તેમના માટે ઊંચાઈ પર રહેવું ફાયદાકારક છે, પરંતુ આ સ્થળોની મુસાફરી એ લોકો માટે ચિંતાનું કારણ બની શકે છે, જેઓને હૃદય જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

ઉચ્ચ ઉંચાઈ શું ગણવામાં આવે છે? - દરિયાની સપાટીથી 6,560 ફીટથી નીચેની કોઈપણ જગ્યાને ઓછી ઉંચાઈ ગણવામાં આવે છે. આની ઉપરની યાત્રા મધ્યમ ઉંચાઈ અને ઉચ્ચ ઉંચાઈની માનવામાં આવે છે.

સમુદ્ર સપાટીથી 6,560 અને 9,840 ફૂટની વચ્ચેના સ્થળોને મધ્યમ ઊંચાઈ ગણવામાં આવે છે. દરિયાઈ સપાટીથી 9,840 ફૂટથી ઉપરના સ્થળો વધુ ઊંચાઈવાળા છે. આ તે સ્થાનો છે, જ્યાં તમારું શરીર નોંધપાત્ર ઊંચાઈ-સંબંધિત અસરો અનુભવવાનું શરૂ કરે છે.

ભારતમાં ઊંચાઈવાળા વિસ્તારના પરિમાણો શું છે? - ભારતીય સેના ઉચ્ચ ઊંચાઈ (HA) વિસ્તારોને 9,000 ફૂટ (2,750 મીટર)થી ઉપરના વિસ્તાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તેને ઊંચાઈના આધારે ત્રણ તબક્કામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

• સ્ટેજ I: 9,000-12,000 ફૂટ (2,750-3,657 મીટર)
• સ્ટેજ II: 12,000-15,000 ફૂટ (3,657-4,572 મીટર)
• સ્ટેજ III: 15,000 ફૂટથી ઉપર (4,572 મીટર)

ચાર ધામ યાત્રા કઈ ઊંચાઈઓ પરથી પસાર થાય છે? - છોટા ચાર ધામની મુલાકાત લેવા માટે 4000 મીટરથી વધુની ઊંચાઈએ ચઢવું પડે છે. કેટલીક જગ્યાઓ વધુ ઊંચાઈ સાથે છે અને કેટલીક જગ્યાઓ વધુ ઊંચાઈ સાથે છે. તેથી આ યાત્રા મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.

ચાર ધામ યાત્રા ગઢવાલ હિમાલયમાં ખૂબ ઊંચાઈએ થાય છે, તેથી તેને ઉચ્ચ ઊંચાઈની યાત્રા કહેવામાં આવે છે. ચાર ધામ યાત્રાના ચાર તીર્થ સ્થાનો આ ઊંચાઈ પર છે. ભારતીય સેનાના હાઈ એલ્ટીટ્યુડ પેરામીટર્સ અનુસાર આ તમામ જગ્યાઓ હાઈ એલીટ્યુડ એરિયા છે.

• યમુનોત્રી: 3,291 મીટર
• ગંગોત્રી: 3,415 મીટર
• કેદારનાથ: 3,553 મીટર
• બદ્રીનાથ: 3,300 મીટર
• કેદારનાથ: 11,700 ફૂટ
• ગંગોત્રી: 10,200 ફૂટ

સામાન્ય રીતે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારો કેવા હોય છે? - ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાન સામાન્ય રીતે ખૂબ ઠંડુ હોય છે. ઘણો વરસાદ પડે છે, જોરદાર પવન ફૂંકાય છે. હવાનું દબાણ ઓછું છે અને હવામાં ઓક્સિજનનું સ્તર પણ ઘટવા લાગે છે.

આ ઊંચાઈ પર જવા માટેના કેટલાક જરૂરી સૂચન

• ધીમે ધીમે ચઢો
• એક દિવસમાં નીચી ઉંચાઈથી સીધા 9,000 ફીટ (2,750 મીટર) ઉપર જવાનું ટાળો
• 9,000 ફીટ (2,750 મીટર) ઉપર એક વખત ઊંઘવાની ઉંચાઈ પ્રતિ દિવસ 1,600 ફીટ (500 મીટર) કરતા વધુ ન વધારવી
• દર 3,300 ફીટ (1,000 મીટર) પર અનુકૂલન માટે વધારાના દિવસની યોજના બનાવો.

ઉચ્ચ ઊંચાઈ તમારા શરીરને કેવી રીતે અસર કરે છે? - જ્યારે તમે ઊંચાઈ પર હોવ ત્યારે પાતળી હવાને કારણે તમારા ફેફસાંને ઓછો ઓક્સિજન મળે છે. આનાથી તમારા ફેફસાં અને હૃદય પર વધુ દબાણ પડે છે, કારણ કે તમારા બાકીના શરીરને પણ સતત ઓક્સિજનયુક્ત લોહીની જરૂર હોય છે. જેની માત્રા પ્રભાવિત થવા લાગે છે. આ કારણોસર, તંદુરસ્ત લોકો પણ ખૂબ ઊંચાઈએ ચક્કર, માથાનો દુખાવો અને થાક જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવાનું શરૂ કરે છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓથી પીડિત હોય તો તેને આટલી ઊંચાઈએ શું અનુભવ થાય છે? - જો તમને કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત કોઈ સમસ્યાનો અનુભવ થાય તો ઉચ્ચ ઊંચાઈ તમારા શરીર પર વધુ અસર કરી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધરાવતી વ્યક્તિઓ સામાન્ય રીતે ઊંચાઈએ પહોંચ્યા પછી તરત જ હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર બંનેમાં વધારો અનુભવે છે. આ સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે રાત્રે વધુ ખરાબ થઈ જાય છે.

શું ઊંચાઈએ રહેવાથી પણ હૃદયના સ્વાસ્થ્યને લાભ થાય છે? - એવા પુરાવા છે કે, ઉચ્ચ ઊંચાઈએ રહેવાથી હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે નોંધપાત્ર ફાયદા થઈ શકે છે. હાર્વર્ડ સ્કૂલ ઓફ ગ્લોબલ હેલ્થના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, વધુ ઊંચાઈએ રહેતા લોકોમાં ઇસ્કેમિક હાર્ટ ડિસીઝથી મૃત્યુ થવાની શક્યતા ઓછી છે. તેમનું આયુષ્ય સામાન્ય રીતે લાંબુ હોય છે.

શું હૃદયરોગથી પીડિત દર્દીઓ ઊંચાઈએ મુસાફરી કરી શકે છે? - અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશનના જર્નલ દ્વારા પ્રકાશિત એક અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું છે કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા હૃદય રોગ ધરાવતા લોકો માટે ઊંચાઈવાળા સ્થળોની મુલાકાત જોખમી હોઈ શકે છે.

એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા અનુસાર, ઊંચાઈવાળા સ્થળોએ (9,840 ફૂટ અને તેથી વધુ) સખત શારીરિક પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત રહેવાથી હૃદયરોગ ધરાવતા લોકોના હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર વધુ પડતો તાણ આવે છે, જેનાથી વિવિધ લક્ષણો જોવા મળે છે.

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
• ચક્કર
• છાતીમાં દુખાવો
• થાક

હૃદયરોગ સાથે ઊંચાઈએ મુસાફરી કરતી વખતે શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ? - હૃદયરોગ સાથે ઊંચી ઊંચાઈએ પાણી પીવું કેટલીક સામાન્ય ભલામણો છે, જે હૃદયરોગ ધરાવતા તમામ લોકોએ ઊંચાઈવાળા સ્થળોએ મુસાફરી કરતી વખતે અનુસરવી જોઈએ:

• તમારા ઉચ્ચ ઊંચાઈના સ્થાન પર ચડતા પહેલા મધ્યવર્તી ઊંચાઈ પર એક અથવા વધુ રાત વિતાવીને ધીમે ધીમે વધુ ઊંચાઈ પર આનુષંગિક બનવું.
• દરિયાની સપાટી પર તમે ટેવાયેલા છો તેના કરતા ધીમી ગતિએ અને ઓછી તીવ્રતાએ કસરત કરો
• યોગ્ય રીતે હાઇડ્રેટેડ રહો
• પુષ્કળ ઊંઘ લો
• ઉચ્ચ ઊંચાઈએ હૃદય અને બ્લડ પ્રેશરની દવાઓને સમાયોજિત કરવાની સંભવિત જરૂરિયાત વિશે તમારા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ સાથે વાત કરો.

English summary

High Altitude Explainer: 4 people died in Char Dham Yatra, know what is deadly high altitude?