Electoral Bonds: ચૂંટણી બૉન્ડ શું છે? કેવી રીતે મળતો હતો રાજકીય પક્ષોને લાભ?

Electoral Bonds: સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે 15 ફેબ્રુઆરીએ ચૂંટણી બૉન્ડ યોજનાની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર પોતાનો ચુકાદો સંભળાવ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપતાં ઈલેક્ટોરલ બૉન્ડ સ્કીમને રદ્દ કરી દીધી છે. આ એક એવી વ્યવસ્થા છે જેણે રાજકીય પક્ષોને ગુમનામ ભંડોળની મંજૂરી આપી છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડીવાય ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની પાંચ જજોની બેન્ચે ગયા વર્ષે 2 નવેમ્બરે આ કેસમાં પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો. અન્ય ન્યાયાધીશોમાં જસ્ટિસ સંજીવ ખન્ના, બીઆર ગવઈ, જેબી પારડીવાલા અને મનોજ મિશ્રાનો સમાવેશ થાય છે.

ચૂંટણી બૉન્ડ શું છે?

ઇલેક્ટોરલ બૉન્ડ એ નાણાંનાં સાધનો છે જે પ્રોમિસરી નોટ્સ અથવા બેરર બૉન્ડ તરીકે કામ કરે છે જે ભારતમાં વ્યક્તિઓ અથવા કંપનીઓ દ્વારા ખરીદી શકાય છે. રાજકીય પક્ષોને ભંડોળના યોગદાન માટે ખાસ કરીને બૉન્ડ જાહેર કરવામાં આવે છે.

આ બૉન્ડ સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવે છે અને તે ₹1,000, ₹10,000, ₹1 લાખ, ₹10 લાખ અને ₹1 કરોડના ગુણાંકમાં વેચાય છે. કોર્પોરેટ અને વિદેશી સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા દાનને આ યોજના હેઠળ 100% કર મુક્તિ મળે છે, જ્યારે દાતાઓની ઓળખ બેંક અને પ્રાપ્તકર્તા રાજકીય પક્ષો બંને દ્વારા ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે.

કેવી રીતે દાન કરવામાં આવે છે?

રાજકીય પક્ષને દાન આપવા માટે KYC-ફરિયાદ ખાતા દ્વારા બૉન્ડ ખરીદી શકાય છે. એકવાર પૈસા ટ્રાન્સફર થઈ જાય પછી, રાજકીય પક્ષોએ ચોક્કસ સમયની અંદર દાનને રોકડ કરવું પડશે. મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ અથવા કંપની દ્વારા ખરીદી શકાય તેવા ચૂંટણી બૉન્ડની સંખ્યા પર કોઈ મર્યાદા નથી.

ચૂંટણી બૉન્ડ દ્વારા નાણાં કોણ મેળવી શકે છે?

યોજનાની જોગવાઈઓ મુજબ, ફક્ત તે જ રાજકીય પક્ષો જે લોકોના પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951ની કલમ 29A હેઠળ નોંધાયેલા છે અને છેલ્લી લોકસભા અથવા રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઓછામાં ઓછા 1 ટકા મત મેળવ્યા છે. વિધાનસભા ચૂંટણી બોન્ડ મેળવી શકે છે.

ઈલેક્ટોરલ બૉન્ડ સ્કીમ અને કેસ

ચૂંટણી બન્ડૉ સ્કીમની જાહેરાત સૌપ્રથમવાર ભૂતપૂર્વ નાણા મંત્રી અરુણ જેટલી દ્વારા 2017ના બજેટ સત્ર દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. પાછળથી, જાન્યુઆરી 2018 માં નાણાકીય અધિનિયમ અને લોકોના પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમમાં સુધારા રજૂ કરતા નાણાં બિલ દ્વારા તેને રાજકીય ભંડોળના સ્ત્રોત તરીકે સૂચિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ યોજનાના અમલીકરણ માટે, કેન્દ્રએ કંપની એક્ટ, ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ, ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) અને રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટમાં કેટલાક સુધારા કર્યા છે.

જો કે, ચૂંટણી બૉન્ડ યોજનાની બંધારણીય માન્યતા સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અનેક અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં CPI(M), કોંગ્રેસ અને કેટલાક NGO દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીઓનો સમાવેશ થાય છે. ગયા વર્ષે 31 ઓક્ટોબરે આ કેસની સુનાવણી શરૂ થઈ હતી. અરજદારો દ્વારા આ સ્કીમ પર તેની કાયદેસરતા અને તેનાથી દેશ માટે સંભવિત જોખમ સહિત અનેક દલીલો કરવામાં આવી હતી.

અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, આ યોજના માહિતીના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે, શેલ કંપનીઓ માટે દરવાજા ખોલે છે અને ભ્રષ્ટાચારને પ્રોત્સાહન આપે છે. રાજ્યસભાના સાંસદ અને વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે કહ્યું હતું કે રાજકીય પક્ષ ચૂંટણી સિવાય અન્ય કોઈ હેતુ માટે દાનનો ઉપયોગ કરી શકે છે. જો કે, કેન્દ્રએ કહ્યું છે કે આ યોજના "પારદર્શિતા" સુનિશ્ચિત કરે છે અને "ચૂંટણીમાં ગેરકાયદેસર નાણાંના ઉપયોગ પર એક શક્તિશાળી રોક છે".

English summary

Electoral Bond meaning, benefits, works, history, all details here.