Explainer: ચાબહાર પોર્ટ એગ્રીમેન્ટની સફળતાને ઓછી ન આંકો, કેટલો અને કેવી રીતે થશે દેશને લાભ?

Chabahar Port Agreement Explainer: ભારતને આગામી દસ વર્ષો માટે ઈરાનના ચાબહાર પોર્ટને સંચાલિક કરવા માટેના પોતાના અધિકાર સુરક્ષિત કરી લીધા છે. આ સંબંધમાં જેવા બંને દેશ વચ્ચે કરાર પર અંતિમ હસ્તાક્ષર કરવાની સાથે જ દુનિયાના ઘણા દેશોને પેટમાં તેલ રેડાઇ રહી છે.

એવું નથી કે ભારતમાં અન્ય દેશોના કોઈ એજન્ટ નથી, આવા ઘણા લોકો તેને સામાન્ય વાત કહીને તેના પ્રભાવને ખતમ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, પરંતુ આજે બધાએ સમજવું પડશે કે, ચાબહાર ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે એક મોટો ખતરો બની રહેશે. અર્થવ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના મજબૂતીકરણમાં આ એક મોટું પગલું છે.

ઓમાનના અખાત પર દક્ષિણ-પૂર્વ ઈરાનમાં આવેલું, આ બંદર ભારત માટે અત્યંત મહત્ત્વનું છે કારણ કે તે અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાઈ દેશો માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રવેશદ્વાર પૂરો પાડે છે.

કહેવું જ જોઇએ કે, મોદી સરકારે તેના બીજા કાર્યકાળમાં તે કરી બતાવ્યું જેની ભારત છેલ્લા 21 વર્ષથી રાહ જોઈ રહ્યું હતું. ત્યારે આ એક બંદરને લઈને ભારતે જે વૈશ્વિક રાજદ્વારી પગલા લીધા છે, તેનાથી વિશ્વના તમામ મોટા દેશો આશ્ચર્યચકિત છે.

વિરોધીઓ નાખુશ છે, અને ચીન જેવા વિસ્તરણવાદી દેશને એ સમજાતું નથી કે ભારતના આ પગલાનો કેવી રીતે જવાબ આપવો. બીજી બાજુ, આ પગલાની સફળતા એવા સમયે આવી છે, જ્યારે મધ્ય પૂર્વ અને પશ્ચિમ એશિયામાં મુખ્ય વેપાર માર્ગો પ્રાદેશિક સંઘર્ષોને કારણે વિક્ષેપિત થયા છે, જેનાથી પ્રાદેશિક જોડાણને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

વાસ્તવમાં આજે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતને સૌથી મોટો ફાયદો મધ્ય પૂર્વના દેશો સાથેના સંબંધોમાં ગરમાવો અને તેના દ્વારા આ દેશોમાં ભારતની વ્યાપારિક ગતિવિધિમાં વધારો થવાનો છે.

સ્વાભાવિક રીતે, ભારતના તે તમામ લોકો કે જેઓ રોજગાર માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, તેમને આનો સૌથી વધુ ફાયદો થશે. એકલા ચાબહાર બંદર લાખો લોકોને પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગાર પ્રદાન કરશે, તેવી અપેક્ષા છે. કારણ કે આનાથી ઘણા દેશો સાથે વ્યાપાર કરવાની ભારતની સરળતા વધશે, એક તરફ, માલસામાનના પરિવહનનો ખર્ચ પહેલાની સરખામણીમાં ઘટવા જઈ રહ્યો છે, અને બીજી તરફ, ઘણી કંપનીઓ જેનું ઉત્પાદન કરી રહી છે, તે વિવિધ માલ (ઉપભોક્તા માલ) દેશમાં, ટૂંક સમયમાં બજારમાં પહોંચવું સરળ બનશે.

વર્ષ 2003 માં અટલ સરકાર દ્વારા તેના મહત્વને માન્યતા આપવામાં આવી હતી, અને ભારત સરકાર દ્વારા આ બંદરને હસ્તગત કરવાના પ્રયાસો પણ શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ પછી અટલ સરકાર બદલાઈ ગઈ અને તેની સાથે આ કરારને પણ રદ કરવામાં આવ્યો હતો.

કેન્દ્રમાં કોંગ્રેસની સરકાર હતી, ત્યારે દસ વર્ષ સુધી આના પર કોઈ કામ થયું ન હતું. એવું પણ શક્ય છે કે, કોંગ્રેસ પાકિસ્તાનને સતત ફાયદો પહોંચાડવા માંગતી હોય અથવા તે ચીન અને અમેરિકા જેવા દેશોને નારાજ કરવા માંગતી ન હોય, પરંતુ બંને કિસ્સાઓમાં ભારતને આટલા વર્ષોથી નુકસાન થયું છે.

કોઈ પૂછે છે કે, કોંગ્રેસની તત્કાલીન મનમોહન સરકાર પાકિસ્તાનને કેવી રીતે ફાયદો કરાવવા માગતી હતી, તો જવાબ એ છે કે, અગાઉ ભારતે મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે વેપાર કરવા માટે પાકિસ્તાનના માર્ગનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. અફઘાનિસ્તાનમાં સામાન મોકલવા માટે પણ ભારતે પાકિસ્તાનના માર્ગનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

સ્વાભાવિક રીતે જ પાકિસ્તાનને આનાથી મોટો આર્થિક લાભ મળતો હતો, પરંતુ હવે બધું બદલાઈ રહ્યું છે. ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ચાબહાર બંદર પર થયેલી સમજૂતી બાદ ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયામાંથી વેપાર માટે નવો માર્ગ મળ્યો છે. હવે આ દેશોમાં પહોંચવા માટે પાકિસ્તાનમાંથી પસાર થવું પડશે નહીં.

વાસ્તવમાં, મોદી સરકારે એક મહાન કામ કર્યું કે, 2014માં ભાજપ સત્તામાં આવતાની સાથે જ તેમણે ચાબહાર બંદર પર નવી ચર્ચા શરૂ કરી, જેનું સુખદ પરિણામ એ આવ્યું કે આ બંદર કરારની નવી શરૂઆત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર દ્વારા કરવામાં આવી હતી. 2016માં વડાપ્રધાન મોદીના ઈરાનની મુલાકાત દરમિયાન આવું ફરી બન્યું હતું.

જે બાદ 2018 માં મોદી સરકારે ઈરાન સાથે કરારને ઔપચારિક બનાવ્યો, બંદરમાં ભારતની ભૂમિકાનો વિસ્તાર કર્યો હતો. જેમાં ભારત અને ઈરાને આગામી 10 વર્ષ માટે ચાબહારના શાહિદ બેહેશ્તી પોર્ટના ટર્મિનલના સંચાલન માટે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેમાં ઈન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલ લિમિટેડ અને ઈરાનના પોર્ટ્સ એન્ડ મેરીટાઈમ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ સાથે, ભારત વિદેશમાં સ્થિત કોઈપણ પોર્ટનું સંચાલન સંભાળવા માટે પણ પ્રથમ પગલું ભરે છે.

રાજદ્વારી સ્તરે જોવામાં આવે તો ભારતનું આ પગલું ચીનની મદદથી વિકસિત પાકિસ્તાનના ગ્વાદર પોર્ટના વિકલ્પ તરીકે પણ કામ કરે છે.

ચાબહાર બંદર અને ગ્વાદર દરિયાઈ માર્ગે માત્ર 72 કિલોમીટરના અંતરે છે, પરંતુ ચાબહાર બંદર વ્યૂહાત્મક રીતે વધુ મહત્વનું છે. કારણ કે, તે મધ્ય એશિયાઈ ક્ષેત્રમાં તેનો પ્રભાવ વધારવાના ભારતના પ્રયાસોમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.

હાલમાં ચાબહાર પોર્ટને ભારતના મહત્વાકાંક્ષી ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) પ્રોજેક્ટ એટલે કે ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોરના મુખ્ય ઘટક તરીકે પણ જોઇ શકાય છે.

આ કોરિડોર હિંદ મહાસાગર અને પર્સિયન ગલ્ફને ઈરાન થઈને કેસ્પિયન સમુદ્ર સાથે જોડે છે, અને પછી રશિયા થઈને ઉત્તર યુરોપ સુધી પહોંચે છે. આ અંતર્ગત ઈરાન, અઝરબૈજાન, આર્મેનિયા, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગીઝ રિપબ્લિક, તાજિકિસ્તાન, તુર્કી, યુક્રેન, બેલારુસ, ઓમાન, સીરિયા, બલ્ગેરિયા અને રશિયાના રોડ અને રેલ રૂટને પણ જોડવામાં આવશે.

આ કોરિડોર શરૂ થવાથી રશિયા, ઈરાન, મધ્ય એશિયા, ભારત અને યુરોપ વચ્ચે વેપારને વેગ મળશે, અને માલસામાનની હેરફેરમાં સમય અને ખર્ચની બચત થશે. જેના કારણે ભારતના વેપારમાં હજારો કરોડ રૂપિયાનો વધારો થશે.

અમેરિકાથી લઈને ચીન અને ચીનથી પાકિસ્તાન સુધીના ઘણા દેશો માત્ર આ એક ડીલને કારણે ચિંતિત છે. ડીલ બાદ અમેરિકા ભારત પર પ્રતિબંધ લાદવાની ધમકી પણ આપતું જોવા મળે છે.

તમે આ નિર્ણયને ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઈનિશિએટિવના ભારતના જવાબ તરીકે પણ જોઈ શકો છો. આ બંદરના ઉપયોગને કારણે મધ્ય એશિયાના અન્ય ઘણા દેશોમાં પણ પાકિસ્તાનનું મહત્વ ઘટતું જણાઈ રહ્યું છે.

આ સાથે એક સારા સમાચાર એ છે કે, મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતે ચાબહાર પોર્ટ એગ્રીમેન્ટ ઉપરાંત બંગાળની ખાડીમાં મ્યાનમારના સિત્તવે પોર્ટ પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે ઈન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલના પ્રસ્તાવને પણ મંજૂરી આપી દીધી છે, જે આ ક્ષેત્રમાં બંદરને વધુ વિસ્તરણ કરવા માટે ભારત માટે તેની દરિયાઈ હાજરી અને વેપાર નેટવર્કને વધુ વિસ્તરણ કરવું શક્ય બનશે. ચારે બાજુથી આવી રહેલા ભારત માટેના આ સારા સમાચારોએ વિશ્વના ઘણા દેશોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી હોય તે સ્વાભાવિક છે.

English summary

Chabahar Port Agreement Explainer: Do not underestimate Chabahar Port Agreement success, how much and how will benefit to India?