G20 Summit: શું ગ્લોબલ સાઉથની અવાજ બનીને સુપરપાવર બનશે ભારત?

નવી દિલ્હીમાં 9-10 સપ્ટેમ્બરે G20 નેતાઓની સમિટ યોજાવાની છે. સમિટની 18મી બેઠકમાં ભારત પ્રથમ વખત G20ની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે. બેઠકના અંતે વિશ્વ નેતાઓ દ્વારા જાહેર કરાયેલી G20 ઘોષણાપત્રને અપનાવવામાં આવશે.

સમિટની આગેવાનીમાં, ભારત સરકાર અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પોતે વારંવાર 'ગ્લોબલ સાઉથ' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં વારાણસીમાં G20 વિકાસ મંત્રીઓની બેઠકમાં વડા પ્રધાને કહ્યું હતું કે "વિકાસ એ વૈશ્વિક સાઉથ માટે મુખ્ય મુદ્દો છે."

'ગ્લોબલ નોર્થ' સાથે સંયોજનમાં 'ગ્લોબલ સાઉથ' શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ 1967માં અમેરિકન શૈક્ષણિક કાર્લ ઓગ્લેસ્બી દ્વારા "પ્રભુત્વની સદીઓ" માટે કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં વિકસિત દેશો ગ્લોબલ નોર્થ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને ઓછા વિકસિત દેશો ગ્લોબલ સાઉથ કહેવાય છે. આ સદીના અંત સુધીમાં આ શબ્દ ખૂબ પ્રચલિત બન્યો અને આ શબ્દો વારંવાર વૈશ્વિક નેતાઓના મોઢેથી સાંભળવા મળે છે.

ગ્લોબલ નોર્થ અને ગ્લોબલ સાઉથ વચ્ચેનું આ વિભાજન આજના મોટા ભાગના વૈશ્વિક રાજકારણને અન્ડરલેટ કરે છે. પરંપરાગત રીતે શક્તિશાળી, ઔદ્યોગિક દેશોને 'ગ્લોબલ નોર્થ' તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યારે 'ગ્લોબલ સાઉથ' એવા દેશોનો ઉલ્લેખ કરે છે જેઓ તેમની વિકાસ યાત્રામાં પાછળ છે.

જો કે, વૈશ્વિક ઉત્તર અને વૈશ્વિક દક્ષિણમાં કોઈ ભૌગોલિક વિભાજન નથી. એટલે કે વિકસિત દેશો, પૃથ્વીના નકશા પર જંગલો ગમે ત્યાં હોય, તેઓ ગ્લોબલ નોર્થનો એક ભાગ કહેવાશે.

ગ્લોબલ સાઉથમાં આફ્રિકા, એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને ઓશનિયા (ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ સિવાય)ના દેશોનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે ગ્લોબલ નોર્થમાં યુરોપ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા-ન્યૂઝીલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.

ગયા વર્ષે, જે દિવસે ભારતે G20 (ડિસેમ્બર 1, 2022) નું પ્રમુખપદ ગ્રહણ કર્યું, ભારતીય વિદેશ મંત્રી એસ જયશંકરે કહ્યું કે ભારત "ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ" બનશે, જે આવા મંચોમાં ઓછું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

ગ્લોબલ નોર્થ અને સાઉથ કેવી રીતે વિભાજિત થયા

ગ્લોબલ સાઉથ અને ગ્લોબલ નોર્થ ડિવિઝન કેવી રીતે આવ્યું તે સમજવા માટે, આપણે પહેલા એ સમજવું જોઈએ કે તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો ઉત્તર-દક્ષિણ વિભાજન સંસ્થાનવાદ અને વસાહતી સામ્રાજ્યો અને વસાહતીઓ વચ્ચેના પદાનુક્રમિત સંબંધોનું ઉત્પાદન છે.

જેમ જેમ ઉપનિવેશિક સત્તાઓ પ્રથમ ઔદ્યોગિક અને વિકસિત થઈ, તેઓએ તેમની ઉપનિવેશિકમાંથી માનવ શ્રમ અને સંસાધનોનું શોષણ કર્યું, જેનાથી સત્તાનું અસંતુલન થયું.

સત્તાનું આ અસંતુલન આધુનિક રાષ્ટ્રો વચ્ચેના સંબંધોને નિર્ધારિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે, મોટાભાગે નોર્થ-સાઉથ વિભાજનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

નોર્થ અને સાઉથ વચ્ચેનું અંતર બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી સામે આવ્યું અને હાલની સ્થિતિ એ છે કે નોર્થની તુલનામાં ગ્લોબલ સાઉથ આર્થિક રીતે પછાત છે.

નોર્થ અને સાાઉથ માટે અલગ પ્લેટફોર્મ

1945માં વિશ્વમાં જે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો કે સંસ્થાઓની રચના થઈ તેમાં નોર્થ વિરુદ્ધ સાઉથની ઝલક જોવા મળી છે. અમેરિકાએ વિકસિત દેશોને સાથે લઈને ઘણા પ્લેટફોર્મ બનાવ્યા, જ્યારે ગરીબ દેશોએ પોતાના કલ્યાણ માટે અલગ પ્લેટફોર્મ બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

1970 ના દાયકાની આર્થિક કટોકટી દરમિયાન G20 ના અસ્તિત્વના ઘણા સમય પહેલા G7 નો ઉદય થયો. તેમાં ફ્રાન્સ, કેનેડા, ઇટાલી, પશ્ચિમ જર્મની, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને જાપાનનો સમાવેશ થાય છે, જે તે સમયે સૌથી મજબૂત આર્થિક શક્તિઓ હતા.

જો કે, આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય Gs પણ રચાયા હતા, ખાસ કરીને દક્ષિણના દેશોમાં, જેમ કે G77 (1964) અને G24 (1971). આ મોટાભાગે અસફળ જૂથોનો જન્મ વૈશ્વિક શાસનમાં નોર્થના વર્ચસ્વને સંતુલિત કરવાની ઇચ્છામાંથી થયો હતો. પરંતુ આમ કરીને, તેઓએ નોર્થ વિરુદ્ધ સાઉથ વિભાજનને વિસ્તૃત કરવાનુ પણ કામ કર્યુ હતુ.

જો કે, 20મી સદીના છેલ્લા દાયકામાં પ્રવેશતા નોર્થ અને સાઉથ વચ્ચેનું વિભાજન હવે પહેલા જેટલું સ્પષ્ટ નહોતું. ચીન, ભારત અને બ્રાઝિલ જેવી ઉભરતી આર્થિક શક્તિઓએ નોર્થ અને સાઉથ બંનેની લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવી હતી.

આર્થિક રીતે ચીન, ભારત અને બ્રાઝિલે ઘણા વિકસિત દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે, પરંતુ આ ત્રણેય દેશોની સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક સ્થિતિ અને આ દેશોમાં રહેતા લોકોની આવક વિકસિત દેશો કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ભારત વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની ગયું હોવા છતાં, તે માથાદીઠ આવકના સંદર્ભમાં ટોચના 100 દેશોની યાદીમાંથી બહાર છે.

નોર્થ અને સાઉથ વચ્ચે વિભાજન રેખા મૂંઝવણમાં છે. વિકસિત દેશોના નેતાઓની માંગ છે કે ચીન, ભારત અને બ્રાઝિલને વિકસિત દેશોની શ્રેણીમાં સામેલ કરવામાં આવે, જ્યારે આ ત્રણેય દેશો સામાજિક સ્થિતિ અને માથાદીઠ આવક અને તેમની વિશાળ વસ્તીને ટાંકે છે.

G20 ની સ્થાપના એશિયન નાણાકીય કટોકટી પછી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ 2008 ની વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટી પછી વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિમાં તે ખરેખર મહત્વપૂર્ણ બન્યું હતું. મંદીની અસરોથી વિશ્વનો મોટાભાગનો હિસ્સો ઝૂકી ગયો અને તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે એકલા ઉત્તરીય દેશો જ બધી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપી શકતા નથી.

વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે માટે ગ્લોબલ સાઉથને વધુ ભૂમિકા ભજવવાની જરૂરિયાત અનુભવવાનું શરૂ કર્યું હતુ.

ભારતે શક્તિનું સંતુલન સ્થાપિત કરવાનું કાર્ય ખભા પર લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને ભારતનો હેતુ ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ બનવાનો છે, ચીનની નિરંકુશ અને વિસ્તરણવાદી પ્રવૃત્તિઓ સામે ઊભા રહેવાનો છે અને વિકાસના માર્ગમાં જે દેશો પાછળ રહી ગયા છે. તેમનો અવાજ વૈશ્વિક મંચ પર હોવો જોઈએ અને આ માર્ગ માત્ર ભારતને વૈશ્વિક મહાસત્તા બનવા તરફ લઈ જશે.

English summary

G20 Summit: Will India become a superpower by becoming the voice of the Global South?