Gandhi Jayanti: ચંપારણના ગાંધીમાંથી મહાત્મા ગાંધી બનવાની સફર, જાણો એ રસપ્રદ ઘટનાક્રમ

Published: Monday, October 2, 2023, 9:03 [IST]

Gandhi Jayanti 2023: ગાંધીજીને શરૂઆતમાં ચંપારણ જવાની કોઈ ઈચ્છા નહોતી પરંતુ અમુક લોકોના સતત આગ્રહથી તેઓ ચંપારણ ગયા અને ત્યાં જે કંઈ થયું તે મિસાઈલના લૉન્ચિંગ પેડથી કમ નહોતું. મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીની મહાત્મા ગાંધી બનવાની સફરના પ્રયોગ તરીકે ચંપારણની ભૂમિ હંમેશા યાદ રહેશે.

આજે મહાત્મા ગાંધી વૈશ્વિક મહાપુરુષ તરીકે ઓળખાય છે. તેમના સત્યાગ્રહના શસ્ત્રથી તેઓ તે સમયના આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ સેના સાથે અહિંસક રીતે લડ્યા, પરંતુ ગાંધીજીનો વિજય થયો અને અહીંથી તેમની લોકપ્રિયતા દેશની સીમાઓ ઓળંગીને વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાની ક્ષિતિજને સ્પર્શી ગઈ.

મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહ યજ્ઞમાં જ્યાં પ્રથમ હવન કરવામાં આવ્યો હતો તે સ્થળ બિહારનું ચંપારણ હતું. આ યજ્ઞ સફળ પણ થયો અને તેના આધારે આ પ્રયોગ સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે થવા લાગ્યો. ચંપારણે ગાંધીજીને વિશ્વાસ અને આશા આપી કે ગાંધી તેમના અહિંસા અને સવિનય કાનૂનભંગના શસ્ત્રો વડે દેશમાં સ્વરાજ લાવી શકશે.

ચંપારણ એ બિહારના ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રદેશમાં આવેલો એક જિલ્લો હતો જે પાછળથી બે ભાગમાં વહેંચાયેલો હતો. એક પૂર્વ ચંપારણ જેનું મુખ્ય મથક મોતિહારીમાં છે અને બીજું પશ્ચિમ ચંપારણ જેનું મુખ્ય મથક બેતિયામાં છે. અગાઉ, અહીં મુખ્યત્વે શેરડીની ખેતી થતી હતી, પરંતુ પછીથી અંગ્રેજોએ અહીં ગળીને મુખ્ય પાક બનાવ્યો. ધીમે ધીમે ચંપારણની ફળદ્રુપ જમીને ગળી ઉત્પાદનના નવા રેકોર્ડ તોડવાનું શરૂ કર્યું પરંતુ તેની ફળદ્રુપતા ગુમાવી રહી.

યુરોપિયન દેશોએ કૃત્રિમ ઈન્ડિગો બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે અંગ્રેજોને નુકસાન થવા લાગ્યું. તેમના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે, તેઓએ નીલના ખેડૂતો પર વિવિધ પ્રકારના કર લાદવાનું શરૂ કર્યું. જો ખેડૂત વળતર ચૂકવવા સક્ષમ ન હોય તો તેણે 12 ટકાના દરે ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ ચૂકવવું પડતું હતું, જે અસહ્ય બની રહ્યું હતું. જો વ્યાજ ચૂકવવામાં ન આવે તો, જમીન ગીરો તરીકે રાખવામાં આવી હતી.

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે મહાત્મા ગાંધીને આ નીલ ખેડૂતોની દયનીય સ્થિતિની જાણ નહોતી. તેમણે પોતે કહ્યું છે કે, "મારે કબૂલ કરવું જ પડશે કે હું ચંપારણનું નામ પણ જાણતો ન હતો, તેની ભૌગોલિક સ્થિતિથી વાકેફ ન હતો, અને ગળીની ખેતી વિશે ભાગ્યે જ કોઈ જાણતો હતો."

હવે એવું બન્યું કે તે સમયે ગાંધીજી આફ્રિકામાં રંગભેદ વિરુદ્ધ સફળ પ્રયોગો કરીને ભારત પાછા ફર્યા હતા. તેમને મસીહા તરીકે જોવામાં આવ્યા. બિહારના ખેડૂત રાજ કુમાર શુક્લાએ ગાંધીજીને બિહાર આવવા અને ચંપારણના નીલ ખેડૂતો પર થઈ રહેલા અત્યાચાર વિશે કંઈક કરવાની અપીલ કરી.

મહાત્મા ગાંધીએ પહેલા ના પાડી. પરંતુ શુક્લ અને અન્ય વ્યક્તિ બ્રજકિશોર પ્રસાદે ગાંધીજીને છોડ્યા નહિ. છેવટે, 1916માં કોંગ્રેસના લખનઉ અધિવેશન દરમિયાન, ગાંધીજી ચંપારણ જવા માટે સંમત થયા. ગાંધી ચંપારણ પહોંચ્યા કે તરત જ તેમની મહાત્મા બનવાની યાત્રા શરૂ થઈ. ગાંધીએ જસોલી ગામનો પ્રવાસ કર્યો.

ગાંધીએ જસોલી ગામનો પ્રવાસ કર્યો. અહીં એક સબ-ઇન્સ્પેક્ટરે તેમની આગળની મુસાફરી અટકાવી અને મેજિસ્ટ્રેટને મળવા વિનંતી કરી. ગાંધીજી પાછા ફર્યા પરંતુ ચંપારણ છોડવાની ના પાડી અને આ તેમના સવિનય કાનૂનભંગની શરૂઆત હતી. પછી અહીંથી તેમની લડાઈ શરૂ થઈ.

ગાંધીજી ખેડૂતોને મળતા રહ્યા અને તેમની સમસ્યાઓ નોંધતા રહ્યા. સરકારે તેમની ધરપકડ કરી અને ન્યાયાધીશ સમક્ષ રજૂ કર્યા. ગાંધીજીએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે તેઓ ખેડૂતોની સમસ્યાઓ સાંભળે છે અને આંદોલન કરવાનો બિલકુલ ઈરાદો નથી. ન્યાયાધીશે ગાંધી પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવી અને તેમને તેમનો પ્રવાસ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી. આખરે ગાંધીજીએ પોતાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો અને સરકારે અહેવાલ સ્વીકારીને કુખ્યાત ટીનકાઠીયા પ્રથા નાબૂદ કરવી પડી.

હવે કોઈ પણ ખેડૂતને ગળીની ખેતી કરવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી. 1917 માં, ડબલ્યુ મોડે વિધાન પરિષદમાં ચંપારણ કૃષિ બિલ રજૂ કર્યું અને તેને કાયદો બનાવ્યો. મહાત્મા ગાંધીનો પ્રયોગ સફળ રહ્યો હતો. ગાંધીજી તેમની આત્મકથામાં લખે છે, "લગભગ એક સદીથી અસ્તિત્વમાં રહેલી તીનકઠીયા પ્રણાલી આ રીતે નાબૂદ કરવામાં આવી અને તેની સાથે વાવેતર કરનારાઓના શાસનનો પણ અંત આવ્યો."આ પછી ગાંધીજી તેમના પ્રાયોગિક શસ્ત્રનું સમગ્ર દેશ માટે પરીક્ષણ કરવા નીકળ્યા. ચંપારણના ગાંધીથી દેશના મહાત્મા ગાંધી સુધીની સફર શરૂ થઈ.

Published On October 2, 2023