Baloch People : ઈરાન-પાકિસ્તાન સંઘર્ષનો ભોગ બની રહ્યા છે બલોચ લોકો

પાકિસ્તાન-ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષને ટૂંકમાં સમજીએ તો ઈરાને પાકિસ્તાન સ્થિત બલુચી આતંકવાદી જૂથ જૈશ અલ-અદલના બે ઠેકાણાઓને નષ્ટ કરવા માટે હુમલાની જાહેરાત કરી હતી. જેના જવાબમાં પાકિસ્તાને ઈરાનમાં અલગતાવાદી આતંકવાદીઓ પર હુમલો કર્યો.

એકબીજા પર હુમલાઓ સાથે તેહરાન અને ઇસ્લામાબાદે તેમના રાજદૂતોને પાછા બોલાવ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેની પારસ્પરિક સરહદ 900 કિમી લાંબી છે અને હજુ પણ બંને તરફ તણાવ છે. આ પહેલીવાર નથી જ્યારે બંને વચ્ચે અથડામણ થઈ હોય.

એક વર્ષમાં બંને તરફી અનેક આતંકી હુમલાઓ થયા છે. ડિસેમ્બર 2023 માં જૈશ અલ-અદલે દક્ષિણપૂર્વ સીમા પ્રાંતના ઈરાની શહેર રસ્કમાં એક પોલીસ સ્ટેશન પર હુમલો કર્યો, જેમાં 11 સુરક્ષા કર્મચારીઓ માર્યા ગયા. જૂન 2023માં પાકિસ્તાન આર્મીની મીડિયા વિંગ ISPRએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે બલોચે દરોડો પાડીને બે પાકિસ્તાની સૈનિકોને મારી નાખ્યા.

એપ્રિલ 2023માં પણ ISPRએ કહ્યું કે, ઈરાની હુમલાખોરોએ કેચ જિલ્લાના જલગાઈ સેક્ટરમાં પેટ્રોલિંગ કરી રહેલા ચાર સૈનિકોની હત્યા કરી. સપ્ટેમ્બર 2021માં પણ પાકિસ્તાને દાવો કર્યો હતો કે ઈરાન દ્વારા સીમાપારથી ગોળીબારમાં એક સૈનિક માર્યો ગયો.

ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ અને સહયોગ બંનેનો ઈતિહાસ છે. બંને પક્ષો આતંકવાદ માટે બલૂચ બળવાખોરોને જવાબદાર ઠેરવી રહ્યા છે. જ્યારે ઈરાન વિરોધી બલૂચ આતંકવાદી જૂથ જૈશ અલ-અદલ પર પાકિસ્તાનમાં આશ્રય લેવાનો આરોપ લગાવી રહ્યુ છે ત્યારે સરમચાર બલોચને ઈરાની ધરતી પરથી પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ હુમલા માટે જવાબદાર ગણવામાં આવે છે.

બંને તરફથી હુમલા થઈ રહ્યા છે તેથી બંને દેશો હવે એકબીજા પર હુમલો કરવાની ભૂમિકામાં છે. કેટલીકવાર ઈરાન અને પાકિસ્તાન સંયુક્ત રીતે ભારત અને અમેરિકા વિરુદ્ધ ષડયંત્રની થિયરી બનાવી રહ્યા હતા. ઈરાને 1965 અને 1971ના ભારત વિરુદ્ધ યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનને ખુલ્લેઆમ મદદ કરી હતી.

જ્યારે આયતુલ્લા ખોમેનીએ ઈરાનમાં અતિ-રૂઢિચુસ્ત શિયા શાસન સ્થાપ્યું ત્યારે પાકિસ્તાનના લશ્કરી સરમુખત્યાર જનરલ ઝિયા-ઉલ-હકે સુન્ની-બહુમતી અભિગમ સાથે પાકિસ્તાનનું ઈસ્લામીકરણ કર્યું. 1979 પછી પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે અવિશ્વાસની દીવાલ ઊભી થઈ, જેનું મુખ્ય કારણ અમેરિકા હતું.

ઈસ્લામાબાદ અમેરિકાનું સાથી બન્યું અને તેહરાન અમેરિકાનું દુશ્મન બન્યું. આ અંતર 9/11 પછી વધુ વિસ્તર્યું જ્યારે પાકિસ્તાને અમેરિકન સૈન્યને લશ્કરી થાણું પૂરું પાડ્યું અને આતંકવાદ સામે મોટી કાર્યવાહી શરૂ કરી.

આ સિવાય અરબ દેશો સાથે પાકિસ્તાનના વધતા વ્યૂહાત્મક સંબંધોએ પણ ઈરાનને પાકિસ્તાનથી અંતર વધારવામાં મદદ કરી. ત્યાર બાદ અફઘાનિસ્તાનમાંથી સોવિયેત સૈન્યની પીછેહઠ બાદ પાકિસ્તાન અને ઈરાન સામસામે હતા.

1998માં મઝાર-એ-શરીફમાં કટ્ટરવાદી સુન્ની મિલિશિયા દ્વારા શિયા હજારા અને આઠ ઈરાની રાજદ્વારીઓની હત્યા બાદ બંને દેશો એક સમયે યુદ્ધમાં હતા. જ્યારે પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટીની સરકાર હતી ત્યારે ઈરાન સાથે મિત્રતા વધારવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા પરંતુ નવાઝ શરીફની પાર્ટીના સમયમાં આરબ દેશો સાથેના સંબંધો સુધારવામાં ઈરાનની અવગણના કરવામાં આવી.

અંદાજે 900 કિલોમીટર લાંબી ઈરાન-પાકિસ્તાન સરહદ જેને ગોલ્ડસ્મિથ લાઇન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તેની બંને બાજુએ મુખ્યત્વે બલૂચ લોકો વસે છે. તેમની સંખ્યા અંદાજે 90 લાખ છે. એક તરફ પાકિસ્તાની પ્રાંત બલુચિસ્તાન છે અને બીજી તરફ ઈરાની પ્રાંત સિસ્તાન છે. બલોચ આજે પણ આદિવાસી જીવન જીવે છે. પાકિસ્તાનમાં પંજાબી મુસ્લિમોની સરખામણીમાં તે એક વંશીય લઘુમતી જૂથ છે.

ઈરાનમાં બલૂચ લોકોની લઘુમતી છે અને તેઓ સુન્ની હોવાના કારણે ઈરાનના શાસકો દ્વારા તેમના પર ખૂબ અત્યાચાર કરવામાં આવે છે. ઈરાનમાં 80 ટકા બલૂચ વસ્તી ગરીબી રેખા નીચે છે. બલૂચ પ્રદેશ કુદરતી સંસાધનોમાં સમૃદ્ધ છે પરંતુ બલોચ ગરીબ છે. પાકિસ્તાન અને ચીને આ ક્ષેત્રમાં બેલ્ટ એન્ડ રોડ જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યા છે પરંતુ તેનાથી બલોચને કોઈ ફાયદો થયો નથી. સતત હાંસિયામાં રહેવાથી આ પ્રદેશમાં બળવો થઈ રહ્યો છે અને ગ્રેટર બલૂચિસ્તાન રાષ્ટ્રની માંગણી થઈ રહી છે.

લશ્કરી અને નાગરિક લક્ષ્યો સામે વિદ્રોહી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રહે છે અને આ ક્રમમાં બલોચ સરહદ પાર કરતા રહે છે. જ્યારે ઈરાન સક્રિય સુન્ની ઈસ્લામિક જૈશ અલ-અદલને આતંકવાદી સંગઠન ગણીને હુમલો કરી રહ્યું છે ત્યારે પાકિસ્તાન બલૂચ લિબરેશન આર્મી અને બલૂચ લિબરેશન ફ્રન્ટને નિશાન બનાવી રહ્યું છે.

ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે બલૂચ વિદ્રોહનો સામનો કરવા માટે સહયોગ પર વાતચીત થઈ ચૂકી છે. પરંતુ બંને દેશો એકબીજા પર આતંકવાદીઓને આશ્રય આપવા અને સમર્થન આપવાનો આરોપ પણ લગાવી રહ્યા છે.

પાકિસ્તાન કે ઈરાન આ સંઘર્ષને વધુ આગળ વધારવા નહીં માંગે, કારણ કે નાદારીની આરે ઊભું પાકિસ્તાન કોઈપણ યુદ્ધના ખર્ચને સંભાળવાની સ્થિતિમાં નથી. ઈરાન પણ એક સાથે અનેક મોરચે ફસાઈ ગયું છે. તે લાલ સમુદ્રમાં હુથી બળવાખોરો અને ગાઝામાં પેલેસ્ટિનિયનોને સમર્થન આપી રહ્યું છે.

પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચેના પરસ્પર હુમલાની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા ઠપ થઈ ગઈ છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાર્યકારી સંબંધો હજુ પણ અકબંધ છે અને બંને જાણે છે કે સંઘર્ષ તેમના હિતમાં નથી.

પાકિસ્તાની સેનાનું નેતૃત્વ કરતા જનરલો તેમની મર્યાદાઓ જાણે છે અને જો પાકિસ્તાની પ્રદેશ પર હુમલો કરવામાં આવે તો તેઓ સ્થાનિક રીતે ટકી શકતા નથી. આ અમેરિકાએ સંયમ રાખવાની સલાહ આપીને મૌન સેવ્યું છે. અફઘાનિસ્તાનમાં સરહદ પારથી થઈ રહેલા હુમલાનો પાકિસ્તાન હજુ સુધી જવાબ આપી શક્યું નથી. માત્ર તેની અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિતિ ચિંતાજનક નથી, દેશની અંદર ભારે અસંતોષ છે, આવી સ્થિતિમાં તે ઈરાન સાથે લાંબું યુદ્ધ ઈચ્છશે નહીં.

આવી સ્થિતિમાં બલૂચ નેતા હરબ્યાર મારીના શબ્દો પણ સાચા હોઈ શકે છે. હરબ્યાર મારીએ દાવો કર્યો છે કે ઈરાન અને પાકિસ્તાન ખૂબ જ આયોજનબદ્ધ રીતે બલૂચ રાષ્ટ્રવાદીઓને ખતમ કરવા માંગે છે. કારણ ગમે તે હોય આ તાજેતરના ઈરાન-પાકિસ્તાન સંઘર્ષની કિંમત બલૂચ લોકો ચૂકવી રહ્યા છે.

English summary

Baloch People: Baloch people are becoming victims of Iran-Pakistan conflict